Portret van Leo Fuld, door Sam Drukker, 1993, lithografie
Portret van een joodse rabbi, Jan G. Jordens, ets
Diepzeefiguren, Wobbe Alkema, 1947-1977, linoleumdruk
Beschreven door Marcel Wichgers als: A5 Diepzeefiguren – Wobbe Alkema 1947 en/of 1977 Linosnede, inkt Schenking familie Alkema (Kampen) n.a.v. expositie in Synagoge Groningen in 1993 Deze lijst met passe-partout bevat zes zwart-wit afdrukken op papier (linosnede, handdruk). Enkele figuren op de afdrukken zijn te herkennen als zeedieren zoals een inktvis en kwallen. Maar andere lijken op gestalten van mensen door de aanwezigheid van ogen, monden, borsten en ledematen. In afdruk A is nog een Yin Yang figuur te herkennen. De tekeningen maken door het krioelen van de figuren een dynamische indruk. Elke afdruk is met de hand gesigneerd door Wobbe Alkema met de toevoeging ‘1947-’’77. Aangezien museum De Fundatie in Zwolle een identieke afdruk B in collectie heeft met datering 1947, is het mogelijk dat Alkema deze serie in 1947 als linosnede heeft gemaakt en in 1977 met de bewaarde lino opnieuw heeft afgedrukt. Links onder staat de vermelding 15/3 A-F). Daaruit valt op te maken dat de afdrukken in een oplage van 15 zijn gemaakt waarvan deze de 3e oplage zijn. Wobbe Alkema (Nieuw Buinen 1900, Kampen 1984) kwam op zijn 13e met zijn gezin in de stad Groningen wonen. In 1922 werd hij aspirant-lid van De Ploeg. In 1924 werd hij werkend lid, maar werd er nooit echt geaccepteerd omdat hij geheelonthouder was, terwijl in het verenigingsleven van de De Ploeg alcoholgebruik een belangrijke plaats innam. Hij nam maar één keer aan een expositie deel. In 1925 zegde hij zijn lidmaatschap van de Ploeg op, maar korte tijd later diende hij weer een verzoek in om opnieuw als werkend lid aangenomen te worden. Maar dit verzoek werd door de ledenvergadering verworpen. Nadien is hij geen lid meer geworden. Alkema’s werk is beïnvloed door het constructivisme (o.a. Kandinsky) en surrealisme. Het werk Diepzeefiguren werd door de familie Alkema uit Kampen aan Stichting Folkingestraat Synagoge geschonken als dank voor de overzichtsexpositie Wobbe Alkema – schilderijen tekeningen en grafiek die SFS in 1993 had georganiseerd. De expositie paste goed bij de synagoge in Groningen: deze ontwikkelde zich sinds 1981 tot een prominent podium voor exposities van kunstenaars van De Ploeg en andere Noordelijke kunstenaars.
Een drukke straat in Jeruzalem, Josina Smeenk-Knap, schilderij
Omschreven door Marcel Wichgers als: A1 Jeruzalem – Josina Knap (onderduikmoeder van Stelly Ricardo) Schenking Richard Ter Borg 2018 Olieverf op doek Dit schilderij door Josina Knap (Amsterdam, 1900-1991) stelt Jeruzalem voor. Opvallend zijn onder meer de enorme thorarol en menora midden in de stratenwirwar van de stad. Het werk lijkt licht uit te stralen door het gebruik van heldere kleuren zoals geel en oranje. Daardoor wordt een warme en zonbeschenen dag gesuggereerd die de gebouwen van Jeruzalem in een heldere gloed zet. Ook bijzonder zijn de onrealistische perspectieven die het schilderij een kubistische inslag geven. Personages, gebouwen en trappen boven in het beeld zijn groter dan dan je zou verwachten. Ook de torarol en de menora zijn qua perspectief en positie niet realistisch weergegeven. Ze maken wel duidelijk dat Jeruzalem in de ogen van de schilderes het centrum is van de Joodse cultuur en religie. Josina Anna Smeenk-Knap was de dochter van kunstenaar Gerrit Willem Knap. Ze was schilder, tekenaar, textielkunstenaar en poppenmaakster met als onderwerpen portretten, figuurvoorstellingen, poppenstillevens en bloemen. Knap werkte onder de namen Jos Knap, Josina Anna Knap, Josina Smeenk-Knap en Josina Smeenk Ze was lid van de bekende kunstenaarsvereniging Arti et Amicitiea in Amsterdam. Toen ze nog bij haar ouders woonde, was ze het buurmeisje van Piet Mondriaan. Ze was getrouwd met predikant Bernard Daniel Smeenk. Hij woonde en werkte enige tijd zonder haar in Jeruzalem. Mogelijk heeft Josina het schilderij tijdens een van haar bezoeken aan hem gemaakt. Wat het schilderij voor Synagoge Groningen bijzonder maakt, is dat Josina in de Tweede Wereldoorlog de onderduikmoeder was van Stelly Ricardo. Zo heeft Stelly mede dankzij Josina de oorlog overleefd. Stelly trouwde later met Manuel Menco, in de jaren ‘70 en ‘80 voorzitter van de Joodse Gemeente Groningen. Stelly en Manuel Menco-Ricardo waren de ouders van Bertien Minco (schrijfster) en Michael Minco (Portugees Israëlietische Gemeente Amsterdam).
Mozes aan de voet van de berg, exodus 19, Jannes de Vries, aquarel
Beschreven door Marcel Wichgers als: A6 Mozes aan de voet van de Berg – Jannes de Vries Waterverf/aquarel Schenking Stichting Behoud Beeldende Kunst Groningen SBBKG n.a.v. expositie in Synagoge Groningen in 1989 Datering onbekend Op deze zwart-wit aquarel staat Mozes prominent in beeld. Mozes kijkt vol ontzag naar een berg waarvan de top gehuld is in donkere, dreigende wolken. Mozes’ gestalte vult het beeld bijna diagonaal. Hij houdt zijn hoofd bijna horizontaal naar achteren. Daardoor lijkt hij te bewegen. De dynamiek van het beeld wordt nog versterkt door de rond kolkende wolk om de bergtop en het gebruik van grove, dikke, zwarte lijnen in de kleding, het hoofd en de hoofdbedekking van Mozes. Onder de linkerhand van Mozes zien we vaag gestalten van mensen. Probeert hij ze met een gebaar te beschermen of af te weren? Op de achterkant van de lijst staat in handschrift met potlood te lezen ‘Mozes aan de voet van de ‘Berg’. Verder zit er een sticker op van de lijstenmaker: ‘Kasemir encadrementen Groningen tel 050 13 26 00’. Jannes de Vries Kunstexpert Richard ter Borg ontdekte in januari 2021 dat dit werk is gemaakt door Jannes de Vries. Een expositie met De Vries’ werk was in maart 1989, dus drie jaar na diens dood, in Synagoge Groningen en deels ook in Pictura aan het Martinikerkhof te zien. De expositie was georganiseerd door Piet Spijk en Han Drijvers van de Stichting Behoud Beeldende Kunsten Groningen (SBBKG). Deze Mozes van Jannes de Vries is een schenking van het bestuur van SBBKG aan het bestuur van Stichting Folkingestraat Synagoge als dank voor de expositie. Jannes de Vries (1901-1986) was een prominent lid van de Groningse kunstenaarsvereniging De Ploeg. Hoewel hij vooral bekend staat om zijn felgekleurde landschappen maakte hij ook veel religieus werk. Jannes de Vries was zeer gelovig, wat ook te zien was in zijn werk. De grootsheid van de schepper wilde hij voelbaar maken door krachtige composities met bijzondere kleuren en landschappen met hoge horizon. Ook schilderde hij voorstellingen uit de Bijbel. Daarbij liet hij zich inspireren door zijn reizen naar Tunesië en Marokko. De mensen die hij daar in levenden lijve zag, gaf hij in zijn werken weer als figuren uit de Bijbel. Eind jaren zeventig kocht de gemeente Winschoten maar van deze religieuze schilderijen van De Vries. Deze hangen sindsdien in de Marktpleinkerk in Winschoten, waarvan hij trouwens ook glas in lood ramen heeft ontworpen. Mozes Mozes wordt beschouwd als degene die het Joodse volk uit de slavernij in Egypte naar het Beloofde Land leidde. Onderweg kwamen ze de berg Sinaï tegen waar het donderde en bliksemde. God vroeg Mozes naar de top van de berg te komen. Daar kreeg Mozes van God de twee stenen tafelen met daarop de Tien Geboden waaraan de Joden voortaan moesten gehoorzamen. Ondertussen waren de Joden onderaan de berg begonnen met het aanbidden van een gouden kalf. Dat maakte Mozes bij terugkomst zo boos dat hij de Tien Geboden erop stuksmeet.
Rabbinaatsstempel Stadskanaal
Rabbinaatsstempel Stadskanaal Hebreeuws
Challahmes Israel
Ketoeba, Anholt 13 augustus 1823
Omschreven door Marcel Wichgers als: C7 Joodse huwelijksakte (ketoeba) uit 1823 6 Elloel 5583 / 13 augustus 1823 Papier, perkament? Dit is een ketoeba: een Joodse huwelijksakte waarin de verplichtingen van de bruidegom tegenover de bruid beschreven zijn. Een ketoeba kan fraai versierd zijn, maar kan ook slechts tekst bevatten, zoals dit exemplaar. Hierin wordt in het Aramees vermeld dat de bruidegom Asher ben Yakov heet en de getuigen Eliëzer en Yosef. De bruid heet Yatka bat Aaron, maar het kan ook Isca zijn aangezien Yatka geen courante joodse naam is. Ook is te lezen wanneer het huwelijk werd voltrokken: op woensdag 6 Elloel 5583 (13 augustus 1823). De tekst is bijna helemaal keurig op lijntjes geschreven. Alleen helemaal onderaan zijn woorden (later?) uit de losse pols bijgeschreven. Dit exemplaar is vervat is een zilverkleurige lijst. Aan de randen van dit papieren of perkamenten document is te zien dat het eerder vermoedelijk in een kleinere lijst heeft gezeten. Over de geschiedenis van deze ketoeba is niets onbekend. De tekst van een ketoeba is een min of meer vaststaande formulering, waaraan de namen van het bruidspaar, de datum van het ondertekenen van de akte en eventuele bijzondere huwelijksvoorwaarden worden toegevoegd. De akte wordt tijdens het Joodse huwelijk (choepa) meestal voorafgaand aan de ceremonie getekend en later tijdens de ceremonie voorgelezen. Er staat met name in welke verantwoordelijkheden de bruidegom met het huwelijk op zich heeft genomen, zoals zorgen voor voedsel, onderdak, kleren en emotionele zorg voor zijn vrouw. De ketoeba wordt door twee getuigen getekend en heeft een Joods-wettelijke betekenis. De ketoeba is het eigendom van de bruid. Het Aramees was in de eeuwen voor en na het begin van de gangbare jaartelling de gangbare spreektaal in het gebied rond de oostkust van de Middellandse Zee. Ook Jezus en zijn volgelingen zouden Aramees hebben gesproken. Illustratief is een kleine discussie tussen paus Franciscus en premier Netanjahoe in Jeruzalem in 2014. Ze waren tijdens het bezoek van de paus nog maar een minuut in gesprek toen Netanjahoe erop wees dat Jezus in Israël had rondgelopen. 'Hij sprak Hebreeuws', stelde hij. 'Aramees', onderbrak Franciscus hem. De premier gaf direct toe dat het complexer lag: 'Hij sprak Aramees, maar kende Hebreeuws'.
Seiderschotel, Simon Vromen, hout
Deze bruine houten seiderschotel bestaat uit vier verdiepingen van elk 12 zijden. De bovenste verdieping is voorzien van een gekartelde rand die bestaat uit eveneens 12 verlijmde plankjes, elk corresponderend met een zijde. De bovenste en de onderste verdieping worden bijeengehouden door drie gefiguurzaagde zijsteunen die rusten op smalle, spitse voeten. Op de bovenste verdieping ligt een 12-zijdig glas met een Hebreeuwse letters en een davidster van blauwe strepen. De punten van de davidster raken elke tweede punt van de 12 zijden waardoor visueel een geometrisch evenwicht ontstaat.
Beschreven door Marcel Wichgers als: D10 Houten seiderschotel met verdiepingen van Simon Vromen Simon Vromen, jaartal onbekend Schenking Nannette Cohen 2016 Deze bruine houten seiderschotel bestaat uit vier verdiepingen van elk 12 zijden. De bovenste verdieping is voorzien van een gekartelde rand die bestaat uit eveneens 12 verlijmde plankjes, elk corresponderend met een zijde. De bovenste en de onderste verdieping worden bijeengehouden door drie gefiguurzaagde zijsteunen die rusten op smalle, spitse voeten. Op de bovenste verdieping ligt een 12-zijdig glas met een Hebreeuwse letters en een davidster van blauwe strepen. De punten van de davidster raken elke tweede punt van de 12 zijden waardoor visueel een geometrisch evenwicht ontstaat. Bijzondere seiderschotel Deze seiderschotel is een heel bijzondere. De meeste seiderschotels zijn van keramiek en bestaan uit 7 (6+1) losse bakjes. Dit exemplaar is echter grotendeels van hout, op de glasplaat na. Die heeft in feite dezelfde functie en inhoud als de gangbare seiderschotel (zie onder De zes schoteltjes in objectbeschrijving Seiderschotel van Waechtersbach). Maar het meest bijzondere is dat deze seiderschotel drie verdiepingen heeft. Naast de gangbare, keramische seiderschotels in 7 delen liggen tijdens de seidermaaltijd drie matzes in een speciaal matzekleedje of matzehoes. Bij deze houten seiderschotel liggen de matzes er niet naast, maar eronder in drie compartimenten die door twee houten schijven worden van elkaar worden gescheiden. De schijven steunen op de zijsteunen d.m.v. drie kleine uitsparingen. Daardoor kunnen ze tussen de zijsteunen worden geklemd. De verklaring voor de bijzondere vormgeving van deze seiderschotel is dat ze door een amateur is gemaakt en niet door een fabrikant. Maker Simon Vromen heeft er een uniek ontwerp van gemaakt, ofschoon hij zich wel hield aan de Joodse voorschriften en traditie. Lid Joodsche Raad en lijkenverzorger De maker van deze seiderschotel was Simon Vromen (Lochem, 1892 – Auschwitz, 1944). HIj kwam met zijn vrouw Helena (Lena) Nijstad en zoons Adolf en Hartog in 1924 vanuit Hengelo in Groningen wonen, in de Jozef Israëlsstraat 89a. Simon en Helena kregen daar in 1927 hun derde kind, Rosa. Zo’n zes jaar later verhuisde het gezin naar de H.W. Mesdagstraat 79a. Simon begon in 1934 in Groningen een zaak in heren- en jongensconfectie onder de naam S. Vromen Azn. Het bedrijf werd in 1942 op bevel van de bezetters opgeheven. De OmniaTreuhandgesellschaft in Arnhem werd benoemd tot bewindvoerder om de onderneming te liquideren. Simon was lijkenverzorger van de Joodse gemeente en lid van de Joodsche Raad in Groningen. Hij probeerde op de zogenaamde Puttkammerlijst en de Palestinalijst te komen. Plaatsing op deze laatste lijst lukte in september 1943, maar het kwam te laat: al in juli 1943 werd Simon naar Westerbork gedeporteerd en in maart 1944 met vrouw en dochter op transport naar Auschwitz weggevoerd. Daar werd hij op 6 maart 1944 vermoord. Bronnen: Stichting Stolpersteine Schilderwijk Groningen / Chris van Wierst Schenkster Nannette Cohen Schenkster Nannette Cohen is een kleindochter van Nathan en Jeannette Cohen. Het echtpaar richtte in de Groningse Herestraat de befaamde lingeriewinkel Corset Royal op. Ze hadden vier kinderen, onder wie Nannettes vader Jules Cohen. Simon Vromen uit Groningen, de maker van deze seiderschotel, was een aangetrouwd familielid van Jules. Bron: Chris van Wierst Foto’s van Simon Vromen en gezin beschikbaar via Chris van Wierst Niet voor openbaarheid: contact Nannette Cohen via nannette.cohen.nc@gmail.com Corset Royal Jules Cohens broer Bol Cohen en zijn vrouw Sally namen Corset Royal van Nathan en Jeannette over. Tijdens de bezetting werden Bol en Sally opgepakt en gedeporteerd. De Duitsers plaatsten na hun deportatie een Stellvertreter (plaatsvervanger) in de zaak. Vanuit Bergen-Belsen wisten ze per spoor de Russen te bereiken en overleefden de oorlog. Na de oorlog kon het gezin aanvankelijk niet eens meer terecht in de woning boven de zaak op nummer 96, waar in de jaren een winkel van Skala zat. Het gezin vestigde zich in de Rabenhauptstraat 40c, om korte tijd later te verhuizen verhuizen naar de Herestraat. Bol en Sally hadden samen met een broer ook lingeriewinkels in Leeuwarden, Zwolle en Deventer. Arjé Cohen (1947), zoon van Sally en Bol Cohen, in een interview in 1998: "Ik denk met plezier terug aan mijn jeugdjaren in Groningen. Ik zat op de Borgmanschool, een openbare lagere school op de hoek van het Popkenstraatje. Op die school zaten maar drie of vier joodse kindertjes, er waren amper 300 overlevenden uit de Groninger joodse gemeenschap. Voor de oorlog had Groningen, na Amsterdam, met 3000 mensen nota bene de grootste joodse gemeenschap van heel Nederland". "Joodse leeftijdgenootjes ontmoette ik op zondagmiddag bij de jeugdbeweging Haboniem. Daar leerde ik ook Jacques Wallage kennen. Hij is in Nederland gebleven en nu fractievoorzitter van de PvdA in de Tweede Kamer. Vorig jaar heb ik hem weer eens opgezocht". Arjé Cohen was lange tijd directeur van Beth Joles, een groot Nederlands bejaardentehuis in het Israëlische Haifa. Hij kwam nog geregeld in zijn geboortestad Groningen. Bron: Op de Karmel denken aan Groningen. Door MLD Bremmer, Reformatorisch Dagblad, 6-5-98, Digibron Elektronicazaak van d’Ancona Een vergelijkbaar lot als dat van de bedrijven van Simon Vromen en Bol Cohen, onderging de winkel van de ouders van de Groningse journalist en theaterrecensent Jacques d’Ancona. Hij bracht zijn vroege jeugd door in een woning naast het huidige Vera in de Oosterstraat. Jacques daarover in een interview: “Een prachtig oud herenhuis. Boven was onze woning en beneden waren de toonzalen vol koelkasten, lampen, strijkbouten, snoeren.” De toonzalen waren van zijn Joodse vader Joop die er een groothandel in elektrotechnische producten dreef. Veel van die producten waren van het toen nog onbekende Japanse merk Sony. “Vader was een eigenzinnige man. Hij wilde geen Philips-producten verkopen omdat hij dat te eenvoudig vond. Dat zou teveel een opgemaakt bedje zijn. Nee, vader ging Sony verkopen. Toen een klein merk, nieuw voor Nederland. Hij kreeg ervan de alleenvertegenwoordiging voor het hele Noorden.” Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak, werden Jacques met zijn ouders en zusje het huis uit gejaagd om plaats te maken voor een Duitse Verwalter. Het gezin moest zelf maar omzien naar een nieuwe woning. Dat werd een huis aan het Damsterdiep in Groningen, voorheen glaszaak Koster. In 1942 begonnen de deportaties van de Joden. Jacques’ vader kreeg een oproep zich te melden in Westerbork. Hij besloot onder te duiken, onder meer in de Hamburgerstraat (Korrewegwijk). De voormalige winkel/bovenwoning aan de Oosterstraat ging bij de bevrijding in 1945 in vlammen op. Bron: MZZL nr 1, interview met Marcel Wichgers
Grafsteen rabbi Jozef Leib, 1693
Beschreven door Marcel Wichgers als: D5 De grafsteen van rabbijn Jozef uit Lipschitz Natuursteen Farmsum of omstreken, 1693 'Hier werd de rechtvaardige en oprechte heer/rabbi Jozef verborgen, zoon van de heer/rabbi Jehoeda Leib, zijn nagedachtenis is tot zegen, die op dinsdag van de maand Elloel is gestorven in het jaar 5453 (8 september 1693), die bedreven was in de leer en werken van de Bahir. Hij was helder en rein, moge zijn ziel verblijven in de tuin van Eden, Amen!' Zo luidt de door Wout van Bekkum vertaalde Hebreeuwse tekst op deze grafsteen. De grafsteen van natuursteen is aan de bovenste helft door onbekende oorzaak zwaar beschadigd. De ingegraveerde letters zijn wel goed bewaard gebleven. Dat geldt ook voor de kaderlijn om het lettervlak, die in de hoeken gestileerd is. De grafsteen is afkomstig van de Joodse begraafplaats in Farmsum. Het is de oudste Joodse grafsteen van de provincie Groningen. De vermelde Jozef Leib is in leven vermoedelijk uit het oosten van Duitsland (gezien zijn naam mogelijk Leipzig) naar Farmsum komen lopen, op de vlucht voor de pogroms aldaar. De familienaam Lipschitz of Lippschutz kan ook duiden op een afkomst uit de plaats Liebeschitz (Liběšice bij Žatec) in het tegenwoordige Tsjechië. Jozef moet een bijzondere man geweest zijn. Op de steen wordt hij rabbi genoemd: een Joodse wijze man. Hij wist veel van ‘de leer en werken van de Bahir’. Dat zijn teksten uit de eerste eeuw waaruit de kabbala (Joodse mystieke leer) is voortgekomen. De Joodse begraafplaats in Farmsum is de oudste Joodse begraafplaats van de provincie Groningen. Ze werd rond 1655 in gebruik genomen. Vooral de Joden uit Delfzijl, waar een grote Joodse gemeenschap was, gebruikten deze begraafplaats. Opvallend aan deze Joodse begraafplaats is dat er geen metaheerhuis (lijkenhuis) is.
Musical Courier, 19 juli 1914
Beschreven door Marcel Wichgers als: B 12. Julia Culp op de omslag van de Musical Courier Omslag tijdschrift, gedateerd 29 juli 1914 De ingelijste omslag van het tijdschrift Musical Courier wordt grotendeels gevuld door een zwart-wit foto staat ten voeten uit een elegant geklede vrouw. Ze kijkt glimlachend de camera in, in een bevallige pose. Opvallend aan haar outfit zijn de lange zwarte jurk met een korte sleep, een transparante draperie en een oversized parelketting die op haar borst samengeknoopt is. De foto heeft een grote scherpte-diepte waardoor het studiodecor (met verwijzingen naar klassieke architectuur) onscherp afsteekt tegen de prominent afgebeelde vrouw. Onder de foto staat ‘JULIA CULP’. De kop van de omslag wordt gevormd door een gekartelde rode kaderrand met daarin in sierlijke letters ‘Musical Courier | a weekly journal | devoted to music and its allied arts’. De vrouw op de foto is de Joodse en van oorsprong Groningse zangeres Julia Culp (1880-1970). Dat ze haar portret 1914 zo prominent de omslag van een Amerikaans muziekblad sierde, is geen toeval. Ruim ren jaar eerder, in januari 1913, had Culp haar Amerikaanse debuut gemaakt. Op een bijzonder podium: de beroemde Carnegie Hall in New York. Vervolgens werd zij door de kritiek de hemel in geprezen en al snel werd ze The Dutch Nightingale (de Hollandse Nachtegaal) genoemd. De New York Times schreef op 11 januari 1913: ‘Er zijn maar weinig liedzangers (‘Lied singers’) die naar New York kwamen met een grote reputatie in Europa, en die zo snel en zo overtuigend de redenen daarvoor (en de verdubbeling ervan hier) onthullen, als Mme. Julia Culp, die gistermiddag voor het eerst in Carnegie Hall verscheen.’ In 1916 zong Julia Culp voor president Woodrow Wilson in het Witte Huis. Ze bleef tot in 1917 in zowel Noord- als Zuid-Amerika optreden, soms samen met de zanger Enrico Caruso. Aan deze Amerikaanse concertreeks kwam in april 1917 een plotseling einde, toen de VS Duitsland de oorlog verklaarde. Hollandsche Nagtegaal Julia Bertha Culp (Groningen, 6 oktober 1880 – Amsterdam 13 oktober 1970), bijgenaamd de Hollandse nachtegaal, was in de jaren 1901-1919 een wereldberoemde mezzospraan. Anders dan vaak wordt gedacht, was ze geen operazangeres maar een liedzangeres met recitals. In Amerika stond ze bekend als ‘Lieder Singer’. Julia Culp werd in 1880 geboren in de Folkingestraat in Groningen als dochter van Baruch Culp, contrabassist van het orkest in De Harmonie, en Sara Cohen. Al op zevenjarige leeftijd kreeg ze een viool in haar handen gedrukt om op te studeren. Op elfjarige leeftijd had ze haar eerste optreden, op een feestavond van de Groninger zangvereniging Crescendo. Haar eerste optreden als zangeres vond op 30 december 1893 plaats in de 'Groote Bovenzaal der Harmonie'. In de zomer van 1896 ging ze naar de muziekschool in Amsterdam waar ze zang ging studeren. In 1900 behaalde ze haar einddiploma. Haar zangcarrière nam al snel een grote vlucht. De Duits-Amerikaanse orkestdirecteur Wilhelm Berger zorgde ervoor dat ze in 1901 in Berlijn kon optreden. Dit was het begin van een glanzende internationale zangcarrière die haar door heel Europa en Amerika zou brengen. Tijdens haar carrière trad ze op met veel beroemde componisten, dirigenten, zangers en andere musici, zoals Edward Grieg, Richard Strauss, Camille Saint-Saëns, Enrico Caruso, Otto Klemperer en Willem Mengelberg. Al in 1902 zong ze voor koningin Wilhelmina en in 1903 voor de Duitse keizerin Augusta Victoria. In 1913 maakte ze haar Amerikaanse debuut in de Carnegie Hall in New York. Ze werd de hemel in geprezen en al snel werd ze The Dutch Nightingale (de Hollandse Nachtegaal) genoemd. In 1916 zong ze voor president Woodrow Wilson in het Witte Huis. Julia Culp maakte zo'n 90 plaatopnames in de periode 1906-1924, waarvan een groot deel in Amerika. Op 29 juni 1905 trouwde ze met Erich Merten en vestigde ze zich in Berlijn. Nadat het huwelijk was stukgelopen en ze rond 1918 de Tsjechische industrieel Wilhelm baron V Ginzkey had leren kennen, liet ze zich van Merten scheiden. Op 23 juli 1919 trad ze in het huwelijk met de 24 jaar oudere von Ginzkey. Ze vestigden zich in Wenen en Julia liet zich katholiek dopen. Tevens beëindigde ze op dat moment haar zangcarrière. Zelf beweerde ze dat ze het concertleven als een last had ervaren, zodat zij blij was dat dit voorbij was. Ze trad alleen bij zeer speciale gelegenheden nog op en gaf zanglessen. In 1934 stierf haar man. Inmiddels waren de nazi's aan de macht gekomen. Na de Anschluss keerde Culp terug naar Nederland, waar ze introk bij haar zuster, de pianiste Betsy Rijkens-Culp in een flat in het 12-verdiepingenhuis (de zogenoemde Wolkenkrabber) aan het Daniël Willinkplein (het huidige Victorieplein) in Amsterdam. In 1938 herkreeg ze de Nederlandse nationaliteit. Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak, liep ze als Jodin ook in Nederland gevaar. Uiteindelijk moest ze onderduiken. Na de oorlog keerden de zusters terug naar hun flat in de Wolkenkrabber. Het duurde tot 1951 voordat Julia, na een moeizame juridische strijd, haar bezittingen terugkreeg uit het inmiddels communistische Tsjecho-Slowakije. Zij gaf nog wat lessen, maar na Betsy's dood in 1958 leidde ‘Juultje’ een teruggetrokken bestaan tot haar dood op 90-jarige leeftijd. Vakblad De Musical Courier was een wekelijkse 19de- en 20ste-eeuwse Amerikaanse muziekblad uit New York dat voor het eerst werd uitgegeven in 1880. De uitgever was Marc A. Blumenberg. Het was een echt vakblad met artikelen over onder meer muziekinstrumenten, wetgeving en de muziekindustrie. De onderwerpen varieerden van de Afrikaans-Amerikaanse muziek en cultuur tot vrouwenrechten en de invloed van de opkomst van nazi-Duitsland op muziek in Europa. Componist, pianist, operalibrettist en muziekcriticus Leonard Liebling was van 1911-1945 de hoofdredacteur. Het tijdschrift stopte met verschijnen in 1962.
Gebedsbord Stadskanaal
Beschreven door Marcel Wichgers als: D14 gebedsbord uit de Stadskanaalster sjoel Vertaling: ‘De Here is onze God, de Here is één, Gezegend zij de Naam, de heerlijkheid van zijn Koninkrijk voor eeuwig en altijd. De Here is God. De Here is Koning, de Here was Koning, de Here zal Koning zijn, voor eeuwig en altijd.’ Dit houten bord hing vroeger in de synagoge van Stadskanaal, in het oosten van de provincie Groningen. De sjoel werd rond 1964 gesloopt. Een deel van de inventaris ging over naar een joods bejaardentehuis. Dit bord met daarop een gebedstekst werd bewaard door een lid van de Joodse Gemeente te Stadskanaal. Kort na zijn overlijden werd dit bord, samen met de Wetstafels (de 10 geboden), op een rommelmarkt aangeboden. Een lid van de Vrijgemaakt Gereformeerde Kerk in Stadskanaal kocht het bord, waarna het jarenlang in de kerk hing. In 2021 is deze kerk heringericht. Zodoende bood het kerkbestuur het gebedsbord aan als schenking aan Synagoge Groningen. Bron: Van der Berg & Boon, De Joodse gemeenschap in de Kanaalstreek (1992).
Jodenster
Besamiem, tin
Poesiealbum Jetta Slager, ca. 1932
Puddingvorm Bruintje Beer, A.J. Polak, ca. 1930
Een tweedelige glazen puddingvorm van A.J.Polak met daarop Bruintje Beer, circa 1930.
Fles CP mokka-siroop, ca. 1920
Bord chemische wasserij en ververij Astra Groningen, ca. 1940-1973
Wit emaillen bord met daarop in rode en blauwe letters de tekst: “Chem. Wasserij en ververij Astra Groningen / goederen worden hier aangenomen.” Links de Martinitoren in een lichtblauwe wolk en in rood lint opnieuw in witte letters de tekst “chem. was en ververij Astra”. Onder het lint staat een wapenschild.
Ranjaglas Polak, geel, Dirk Hart, ca. 1960-1969
Ranjaglas Polak, oranje, Dirk Hart, ca. 1960-1969
Ranjaglas Polak, groen, Dirk Hart, ca. 1960-1969
Beschreven door Marcel Wichgers als: E 9 t/m 14: CP, merchandising van de natte Polak Diverse materialen en dateringen De familie Polak, eigenaren van de Ranja frisdrankenfabriek in Groningen, was erg goed in het bedenken van en reclamemaken voor nieuwe producten. In de jaren twintig verscheen allerlei merchandising: ranja-glazen, ranja-rietjes, roerstaafjes, dienbladen en servetten. Daardoor werd de naam Ranja steeds meer een begrip. E9 Ranjaglaasje: Ranja is een fantasiefiguurtje met een sinaasappelhoofd waarop een vruchtenpers als hoedje prijkt. Het mannetje steunt met de ene hand op een rietje en heeft in de andere hand een glaasje met een rietje. De romp die van een glaasje is gemaakt. Zijn bijnaam was Ranja Rienes. De ontwerper was de Amsterdamse reclameontwerper Dirk Hart. Later kreeg Ranja er een zusje bij: Rojo. Rojo was rood en moest naar rode bosvruchten ruiken. Verder had je Risso (citroen), Cerisso (kersen) en Grefita (grapefruit). Ranja werd gemaakt door CP in Groningen. Calmer Polak, de oprichter en naamgever van CP, kwam in 1866 vanuit Wildervank naar Groningen om op Rademarkt te gaan handelen in 'koloniale waren' en er likeuren te stoken. Omdat zijn neef Abraham Josef Polak puddingpoeder ging produceren, werd de eerste in de volksmond de 'natte' en de laatste de 'droge' Polak genoemd. Calmers zoon David volgde zijn vader in 1900 op en verplaatste het bedrijf in 1907 van de Oosterstraat 60 naar de Singelweg, de latere Petrus Campersingel. Het echte verkoopsucces begon pas toen vader en zoon Polak zich op de productie van limonadesiropen stortten, wat in wezen alcoholvrije likeuren zijn. In 1920 introduceerde David Polak de vruchtenlimonadesiroop Ranja-C.P. De merknaam verwijst naar het Spaanse woord voor sinaasappel (naranja). De introductie van Ranja-C.P. ging gepaard met een voor die tijd ongekend reclameoffensief. Vanaf 1924 werd de reclamecampagne opgebouwd rond een fantasiefiguurtje met een sinaasappelhoofd waarop een vruchtenpers als hoedje prijkt. De merknaam Ranja-C.P. werd ingekort tot Ranja. Het verkoopsucces van Ranja deed N.V. C. Polak Gzn. uitgroeien tot het grootste drankenproductiebedrijf van Noord-Nederland. Eind jaren twintig werkten in de fabriek aan de Petrus Camperssingel zo’n 150 mensen. Op zijn zestigste liet David Polak de directie over aan de eveneens Joodse Herman Sanders. Hij overleefde de oorlog door op tijd naar Amerika te emigreren. In 1942 kreeg het bedrijf een Duitse 'bewindvoerder'. Na de bevrijding herstelt het bedrijf zich. Ranja werd geproduceerd in negen smaken en CP gaf stripboekjes uit met de avonturen van Ranja en zijn zusje Rojo. David Polak bemoeide zich na de oorlog nauwelijks meer met het bedrijf dat nog steeds zijn eigendom was en bleef in Amerika. Hij was niet bereid naar Nederland terug te keren. De directie van het bedrijf moest hem indien nodig maar in Palo Alto komen opzoeken of schriftelijk overleg plegen. Hij besloot in 1951 zijn aandelen te verkopen aan Oranjeboom. In 1957 ging Oranjeboom ook Coca Cola produceren. Dat was het begin van het eind voor Ranja: Coca-Cola leverde Oranjeboom al gauw veel meer geld op dan alle C.P.-producten bij elkaar. De genadeklap kwam toen de overheid het gebruik van kleurstoffen, zoals die in Ranja, verbood. David Polak stierf in februari 1958 in Palo Alto, de plaats in Californie waar ook de Stanford Universiteit gevestigd is. Op een steenworp van de hoofdvestiging van het huidige Facebook. Ruzie over zionisme In Groningen behoorde de familie Polak tot de gegoede middenstand. De Polaks bewogen zich vooral in het milieu van andere gegoede joodse families. David Polak was lid van de Nederlandsche Zionisten Bond (NZB). Anders dan zijn zwagers verrichtte hij geen bestuurlijk werk binnen deze bond. In 1909 was David één van de hoofdrolspelers in een conflict dat binnen de Joodse gemeenschap van Groningen tot grote verdeeldheid leidde. Het conflict draaide om de vraag of het zionisme strijdig was met de joodse religie, zoals de Groningse opperrabbijn Eliëzer Hamburg beweerde. In tegenstelling tot de opperrabbijn vond David Polak dat zionisten wel benoemd moesten kunnen worden in kerkelijke ambten. Hij stelde zichzelf verkiesbaar voor de kerkenraad maar verloor van de anti-zionistische kandidaat. Toen het conflict vervolgens op een afscheiding van de zionisten dreigde uit te lopen, draaide de opperrabbijn bij, waardoor David Polak zich uiteindelijk toch de morele winnaar mocht noemen. Bron: Peter Zwaal, 2011, 2019
Ranjaglazen Polak, geel, Dirk Hart, ca. 1960-1969
Beschreven in handboek rondleidingen als: Ranja en de natte Polak In 1920 introduceerde David Polak de vruchtenlimonadesiroop Ranja-C.P. De merknaam verwijst naar het Spaanse woord voor sinaasappel (naranja). Het verkoopsucces van Ranja deed N.V. C. Polak Gzn. uitgroeien tot het grootste drankenproductiebedrijf van Noord-Nederland. Eind jaren twintig werkten in de fabriek aan de Petrus Camperssingel zo’n 150 Aan het succes van Ranja kwam in de jaren ‘60 een einde door twee oorzaken: -de opkomst van koolzuurhoudende frisdranken als Coca Cola -de overheid verbood het gebruik van de kunstmatige kleur- en smaakstoffen die in Ranja zaten De familie Polak was erg goed in het bedenken van en reclamemaken voor nieuwe producten. In de jaren twintig verscheen allerlei merchandising: ranja-glazen, ranja-rietjes, roerstaafjes, dienbladen en servetten. Daardoor werd de naam Ranja steeds meer een begrip. Ranjaglaasjes Ranja is een fantasiefiguurtje met een sinaasappelhoofd waarop een vruchtenpers als hoedje prijkt. Het mannetje steunt met de ene hand op een rietje en heeft in de andere hand een glaasje met een rietje. De romp is van een glaasje gemaakt. Zijn bijnaam was Ranja Rienes. Later kreeg Ranja er een zusje bij: Rojo. Rojo was rood en moest naar rode bosvruchten ruiken.
Olieverfschilderij twee vrouwen
Olieverfschilderij met daarop twee vrouwen. De linker vrouw, zittend op een hoge stoel, houdt in haar rechterhand een theekop en in de andere hand een schotel. Ze draagt een lange blauwe jurk, een schouderomslag en een traditioneel hoofddeksel met oorijzers. De vrouw werpt haar blik op het grote, dikke boek dat de andere vrouw openslaat. Deze rechter vrouw zit in het boek te lezen. Op de achtergrond goudkleurig behang, een wandbord van aardewerk en een rood gordijn.
Beschreven door Marcel Wichgers als: A29 Schilderij door of van Herman van Hessen 45x70cm, Materiaal olieverf op doek, Datering: ongedateerd, Signatuur: niet gesigneerd Schenking R.P. Wiardi Zuidlaren, 8 juli 2019 Geschilderd door of afkomstig uit de collectie van Herman van Hessen Dit tafereel stelt twee vrouwen voor tegen de achtergrond van (mogelijk met plantenmotieven gedecoreerd) behang, een wandbord van aardewerk en een rood gordijn. De linker vrouw, zittend op een hoge stoel, houdt in haar rechterhand een theekop en in de andere hand een schotel. Ze draagt een lange blauwe jurk, een schouderomslag en een traditionele muts met oorijzers. De vrouw werpt haar blik op het grote en dikke boek (de Bijbel?) dat de andere vrouw open slaat. R.P. Wiardi schonk Synagoge Groningen dit schilderij dat volgens hem eigendom was van Herman (roepnaam Hans) van Hessen. Wiardi had het gekregen van zijn oom Ben Zwijgman die slager was onder de woning van de familie Van Hessen aan de Oude Kijk in't Jatstraat 38 in Groningen. Wiardi veronderstelt dat het schilderij door Herman van Hessen zelf is geschilderd. Heel waarschijnlijk is dat niet aangezien er geen aanwijzing is dat de gymleraar Van Hessen schilderde. Ook lijkt het (traditioneel Nederlandse?) milieu dat het schilderij verbeeldt ver van het (Joodse) milieu van Van Hessen af te staan. In elk geval ontbreekt op het schilderij een handtekening. Het is dus ook mogelijk dat Herman van Hessen het schilderij heeft gekocht of gekregen. Het pand Oude Kijk in ’t Jatstraat 38 was al in 1880 in het bezit van de grootouders van Hans van Hessen. Deze Abraham van Hessen en Pauline van Hessen-Klarenmeier vestigden er toen een slagerij. De renaissancegevel die het pand aanvankelijk had, verdween en maakte plaats voor de huidige winkelpui*. De slagerij werd later overgenomen Leo van Hessen (1873) en zijn broer. Zij woonden er met hun echtgenotes en gezin. Leo en zijn vrouw Nanny de Beer kregen in 1910 hun eerste zoon, gevolgd door Herman in 1912. Herman van Hessen besloot zichzelf vooral op fysiek gebied te ontwikkelen en werd gymnastiekleraar. In de jaren dertig adverteerde hij voor zichzelf onder de naam Hans van Hessen: ‘Ged. Heilgymnast-Masseur. Leeraar Lich. Oef. M.O’. Hij was bovendien lid bij de Joodse gymnastiek- en atletiekvereniging Attila, waar hij de dames- en meisjesgroepen begeleidde. Tijdens de Tweede Wereldoorlog bleef aanvankelijk actief als gymnastiekleraar. Toen de niet-Joodse begeleider van de heren- en jongensgroepen bij Attila moest vertrekken, nam hij deze taak over. Bovendien werd hij in 1942 gymnastiekleraar aan de Joodse lagere school in Groningen. Onderduik in Paterswolde Na de dood van zijn ouders en broer besloot Herman onder te duiken in een boerderijtje bij Paterswolde. Dit ging een tijd lang goed, maar in 1944 werd hij in het holst van de nacht door de Sicherheitsdienst (SD) van zijn bed gelicht. Herman werd gearresteerd en opgesloten in het Huis van Bewaring in Groningen. Herman van Hessen kwam terecht in de strafbarak van Kamp Westerbork. Dat betekende dat hij met het eerstvolgende transport naar de vernietigingskampen in het oosten werd gedeporteerd. Hij kwam terecht in Auschwitz, maar wist vanwege zijn goede conditie de gaskamers te ontlopen. Waarschijnlijk werd hij tewerkgesteld. Toen Auschwitz in januari 1945 door de Russen werd bevrijd bevond Herman zich echter niet meer in het kamp. Hij was terechtgekomen in het Oostenrijkse concentratiekamp Mauthausen, waar gevangenen moesten werken tot de dood erop volgde. Dat gebeurde ook met Herman van Hessen. Op 14 maart 1945, slechts enkele maanden voor de bevrijding, stierf hij. Bron: Geert Volders *De renaissancegevel kreeg een tweede leven in de façade van het Provinciehuis in Groningen.
Plank rabbinaatshuis met handschrift G. Kerkstra, 20 juli 1890
Beschreven door Marcel Wichgers als: C10 Plankje Rabbinaatshuis met handschrift van G. Kerkstra, 1890 Schenking R. Kasemier, voormalig medewerker SSH (Studentenhuisvesting) in 2017 Gevonden in april 1989 tijdens afronding restauratie Rabbinaatshuis Dit stukje plank met veer en groef en een schuin afgezaagde rechterzijde staat de tekst ‘G. Kerkstra den 20 July 1890 Deze Winkel gemaakt’. Opvallend is het prachtige, kalligrafische handschrift dat mogelijk met een eenvoudig timmermanspotlood is geschreven. Met ‘Winkel’ werd het nieuwe Rabbinaatshuis op de hoek van de Folkingestraat en de Nieuwstad het Rabbinaatshuis bedoeld dat in 1890 werd opgeleverd. Een deel ervan was de winkel van de Nederlands Israëlitische Gemeente (Joodse gemeente) van Groningen. G. Kerkstra (Munnekezijl?) was mogelijk de aannemer, deelaannemer of timmerman. In de toenmalige bouwaanvraag stond dat het ‘een badhuis met badmeesterswoning, winkelhuis en vergaderzaal voor de Joodse gemeente’ zou worden. De benedenverdieping was bestemd voor het mikwe (Joods ritueel bad) en de woning van het badmeestersechtpaar. De winkel zat op de hoek met de Folkingestraat. Op de eerste verdieping kwamen de kantoren en vergaderzaal van de NIG (Nederlands-Israëlitische Gemeente Groningen). Het gebouw werd door de Joodse gemeente gebruikt tijdens het bestaan van zowel de oude (1756) als de nieuwe synagoge (1906) ernaast. Na de oorlog bood het onderdak aan zowel een christelijke knutselruimte als een twee-vaks condoomautomaat. Tegenwoordig kan het publiek er het mikwe bezoeken. De letters NIG sieren nog steeds goudgekleurd de top van de gevel.
Snoeppot Bakkerij B. van Zuiden
Een glazen voorraadpot met deksel, afkomstig uit de bakkerij van B. van Zuiden op de hoek van de Nieuwe Ebbingestraat en de Noorderkerkstraat in Groningen.
Beschreven door Marcel Wichgers als: F14 De glazen snoeppot van bakkerij Van Zuiden 36 x 13 cm producent onbekend Deze transparante glazen pot heeft vier zijden. Het geheel is in opliggend reliëf versierd met een plantenmotief. De stolp is geheel van glas en aan de bovenkant voorzien van een stralenpatroon. Deze stopfles of snoeppot is afkomstig van het Joodse echtpaar Bennie en Bertha van Zuiden uit Groningen. Ze hadden een bakkerij op de hoek van de Nieuwe Ebbingestraat en de Noorderkerkstraat. Hun woning was boven kaashandel Dijkstra aan de Nieuwe Ebbingestraat. Bennie van Zuiden (Groningen 1884 – Sobibor 1943) en Bertha Karels (Maastricht 1879 – Sobibor 1943) trouwden in 1906 in Amsterdam, hij 22 jaar oud, zij 36. Eigen kinderen hadden ze niet, wel een pleegzoon die ook in de bakkerij werkte. Bennie was klein en tenger, Bertha was fors. In de Nieuwe Kerkstraat was de toegangsdeur naar hun bakkerij. Deze stond bijna altijd open, maar een hordeur belemmerde de doorgang. Bennie vond het erg leuk als kinderen met hun neus tegen de hordeur drukten. Want ze kwamen er met zwart gerookte en vuile neuzen vandaan. Toen geruchten de ronde deden dat de familie Van Zuiden opgepakt zou worden, bracht het verzet Bennie naar het Diaconessenhuis aan de Ubbo Emmiussingel omdat hij ernstig ziek was, mogelijk een darmaandoening. Na enkele weken in het ziekenhuis werd hij volgens getuigen opgehaald en weggevoerd door twee mannen in lange zwarte jassen met zwarte hoeden op. Bertha werd uit hun huis aan de Nieuwe Ebbngestraat gehaald en vrijwel meteen doorgestuurd naar de gaskamers. Redding van de stopfles Tijdens het leeghalen van het huis gooiden mensen die het echtpaar van Zuiden welgezind waren vanuit het bovenraam meubels op straat om te voorkomen dat ze in handen van NSB-ers zouden komen. Het restant van de huisraad werd door een verhuisbedrijf naar de Violenstraat gebracht, waar in een garage inboedels van weggevoerde Joden werden opgeslagen. Tijdens deze chaotische ontruiming wist Grietje van der Veen-Smit (1904), de moeder van de schenkster, deze stopfles te redden uit de inboedel. In een onbewaakt ogenblik, te midden van alle vernielzucht. Grietje van der Veen en haar man Hendrik (Dirk) hadden vlakbij, aan de Noorderkerkstraat 4a, een winkel in bedden, dekens en matrassen. Bronnen: Lisbeth (Elisabeth Hilligje Grietje) van der Veen, Assen Willy van der Schuit, januari 2021
Drukwerk Gerzon’s lingerieparade, 1953
Gedenkbord Uw Huis vriend!! De Joodsche invalide, Petrus Regout en co, 1925
Op het diepe wandbord staat in het midden het gebouw van de Joodse Invalide aan de Nieuwe Achtergracht in Amsterdam afgebeeld. Hier werden Joodse bejaarden en gehandicapten verpleegd. Het gebouw wordt in gebruik genomen op 14 december 1925, oftewel 26 Kislew 5686 volgens de joodse jaartelling: de datum die vermeld staat onder de afbeelding. Onder het gebouw staat een collectebus met daarop een davidsster afgebeeld. Daarnaast de tekst: 'Uw Huis vriend!' Op de rand van het bord staan twee takken.
Poesiealbum Carla Havinga, 1942-1944
In dit poesiealbum van Carla Havinga schreven onder meer de drie zusjes Franziska (1930-1943), Marga (1927-1943) en Zitta Cohen (1931-1943). Het gezin Cohen woonde vanaf 1937 aan de Jozef Israelstraat 18A in Groningen. Op 24 december 1942 is het gezin gedeporteerd naar Kamp Westerbork.
Langspeelplaat Betsy Dornay Culp speelt Chopin, 1972
Speld sportclub Maccabi, 1935
Speld sportclub Maccabi, uitgereikt aan de deelnemers van een wandeling van vijfentwintig kilometer op 1 september 1935.
Collectebus Joodsche invalide, ca. 1925-1940, blik
Beschreven door Marcel Wichgers als: H21 Collectebusje De Joodsche Invalide 8cm x 5,5 cm x 10 cm, Materiaal: blik roestvlekjes en gaatjes Waarschijnlijk 1920 Het blikken busje heeft rode belettering in geschreefde kapitalen, en goudkleurige davidsterren op een zwart fond. Aan de zijkanten zijn nog bloem- en gestileerde dierenmotieven (pauw of draak?) aangebracht. In het deksel zijn openingen voor munt-en papiergeld aangebracht. Het deksel kon verzegeld worden met een loodje, daarvoor dienen twee gaatjes in deksel en blik. Tekst bovenzijde: GEDENKT DE VERNG. Voor en achterzijde: DE JOODSCHE INVALIDE Schenker is een kleinzoon van Jan Huisman, een verzetsman uit Nieuw-Amsterdam. Uit de familieoverlevering is bekend dat hij betrokken was bij de redding van de Joodse familie Ten Brink door hen een onderduikplek te geven in molen Zeldenrust in Zuidbarge. Deze familie was woonachtig aan de Vaart Zuidzijde 36 te Nieuw-Amsterdam. Jozef en Hendrina Ten Brink overleefden de oorlog. Het is niet bekend of de familie Huisman via de familie Ten Brink het collectebusje heeft ontvangen. De schenker vermoedt overigens een familierelatie van de genoemde familie Ten Brink met rabbijn Menno ten Brink.
Lepel Fa. C. Polak GZN stoom likeurstokery Groningen
Beeld Simson 125 jaar jubileum
Beschreven door Marcel Wichgers als: A32 Bronzen beeldje 125 jaar Simson Hoogte 16 cm, brons, granieten voetstuk. Datering vermoedelijk 2006. Twee gestileerde mensfiguren lijken elkaar de rechterhand te schudden. Een van hen lijkt joviaal zijn linkerhand op de rechterschouder van de ander te leggen. Op de stenen sokkel staat de tekst ‘“Dank” Simson Jubileum 125 jaar’. In 2006 bestond het merk Simson 125 jaar. In dat jaar was het 40 miljoenste reparatiedoosje van de band gerold. De toenmalige fabrikant Bandrep in Mijdrecht bracht een speciale jubileumuitgave van het fameuze Simsondoosje uit (zie https://nl.pinterest.com/pin/486599934740902988/ Ook werd een jubileumkrant uitgegeven. Daarin werd gemeld dat het Simson nog altijd goed ging: 'De concurrentie komt niet eens tot kniehoogte. Ondanks een krimpende plakmarkt blijft Simson stabiel.’ Bandrep zette in die tijd jaarlijks zo'n 600.000 Simsondoosjes in de markt die hun weg naar fietsspeciaalzaken en het grootwinkelbedrijf (waaronder de HEMA) vonden. Bandrep was sinds 1989 eigendom van het Duitse bedrijf Stahlgruber dat autoaccessoires verkocht en met de blauw-plastic fietsreparatiedoosjes van het merk Tip Top de Duitse markt beheerste. In 2007 richtte Stahlguber een dochterbedrijf op om er de fietsreparatieproducten in onder te brengen: Rema Tip Top. Vanaf 2008 kwam de productie in Veenendaal terecht. Schenkster Audrey Wijnberg Het beeldje is een geschenk van Audrey Wijnberg, dochter van Hans. Hans Wijnberg ontving het beeldje tijdens de jubileumviering van Simson in 2006 (bij Bandrep in Mijdrecht?). (Audrey Wijnberg beschikt mogelijk nog over foto’s van deze bijeenkomst.)
Flessendop advocaat, Polak, 1930-1950, keramiek
Beschreven door Marcel Wichgers als: E11 Dop: CP produceerde niet alleen Ranja, maar ook sterke drank. Deze dop resteert nog van een fles advocaat. De manier waarop deze dop in de collectie van Synagoge Groningen is terechtgekomen, is wonderlijk. Iemand in Friesland, die deze een dop tijdens het graven in de tuin had gevonden, heeft met ons contact gezocht toen ze de herkomst had ontdekt. Tegelijkertijd heeft haar zus de vondst op twitter gedeeld en dat bereikte een journalist van de Telegraaf. De volgende zaterdag kreeg het dopje een hele pagina in De Telegraaf. De vindster weet dat op de plek van haar huis vroeger landerijen waren. Is het dopje afkomstig van een boer die er een eeuw geleden zijn boterham stond te eten en de hem van zijn fles Ranja afwipte?
Schilderij Jongen met keppel, Herman Dijkstra, ca. 1955-1965
Op 13 juni 2017 deed OOGTV verslag van deze schenking. Tekst op de website: Galeriehouder en kunsthandelaar Richard ter Borg heeft een portret van een Joodse jongen, geschilderd door de Groningse kunstenaar Herman Dijkstra, geschonken aan de synagoge in de Folkingestraat. Dijkstra werd in 1904 in Groningen geboren en overleed in 1976 in Leiderdorp. Hij werd vooral bekend door zijn landschapsschilderijen. Het portret van de Joodse jongen werd waarschijnlijk tussen 1955 en 1960 gemaakt. In die periode maakte hij Bijbelse schilderijen. https://www.oogtv.nl/2017/06/synagoge-krijgt-portret-joodse-jongen-van-dijkstra/ Tevens is hier een video-interview met Richard Ter Borg te vinden over de schenking: https://www.youtube.com/watch?v=UKmuu6RKN0c
Tekening Huis van A.J. Polak, Wildervank, Siem de Vries, 1974
Op de tekening staat het huis van Abraham Jozef Polak aan de Nijverheidsstraat in Wildervank afgebeeld. Deze woning is inmiddels gesloopt. A. J. Polak stond ook wel bekend als de 'pudding-Polak.' In 1903 verhuisde hij vanuit Wildervank naar de stad Groningen.
Dienblad met reclameopschrift C. Polak dranken, ca. 1940-1950, blik
Sleutelhanger Ranja, Dirk Hart, ca. 1970-1975
Sleutelhanger van Ranja CP Fabrieken NV Groningen; een sleutelring met ketting met daaraan het figuur Ranja in zwart, wit en oranje plastic. De romp van Ranja bestaat uit een oranje glas. Op het hoofd draagt Ranja een wit hoofddeksel. De linkerhand zit in de zij, de rechterhand houdt een glas vast. Het bovenlijf van het figuurtje is omwikkeld met een oranje etiket, daarop staan de letters 'CP' in een witte cirkel.
Tekening twee kabouters en beer, Louis van Dam, 1938
Tekening man bij hooiberg, Louis van Dam
Boek Socioloog en ethicus een dialoog, Leo Polak, 1933
Boek met de titel Socioloog en ethicus een dialoog, geschreven voor het Steinmetz-nummer van Mensch en Maatschappij, door Leo Polak, hoogleraar in de wijsbegeerte te Groningen. Uitgegeven door P. Noordhoff N.V. in Groningen, 1933.
Zegels gebroeders Gerzon’s modemagazijnen
Zeven zegels van de modemagazijnen van Gebroerders Gerzon's. ‘No. 2 Gebr. Gerzon’s Modemagazijnen Heeremodeartikelen’ ‘No. 3 Gebr. Gerzon’s Modemagazijnen Hoeden’ ‘No. 4 Gebr. Gerzon’s Modemagazijnen Dames en Heerenhandschoenen’ ‘No. 5 Gebr. Gerzon’s Modemagazijnen Kousen’ ‘No. 7 Gebr. Gerzon’s Modemagazijnen Jongenskleeding’ ‘No. 9 Gebr. Gerzon’s Modemagazijnen Meisjeskleeding’ ‘No. 10 Gebr. Gerzon’s Modemagazijnen Lingerie’
Langspeelplaat Julia Culp contra-alt sings Schubert, Gruber, Mollov, 1981
Julia Culp zingt op deze langspeelplaat Schubert, Gruber en Mollov. RCA Records bracht deze plaat postuum uit in Japan in 1981.
Lithografie Jan Menses, 1959
Jaartijdlamp Philips
Kwartetspel CP, circa 1950-1960
Beschreven door Marcel Wichgers als: E 9 t/m 14: CP, merchandising van de natte Polak De familie Polak, eigenaren van de Ranja frisdrankenfabriek in Groningen, was erg goed in het bedenken van en reclamemaken voor nieuwe producten. In de jaren twintig verscheen allerlei merchandising: ranja-glazen, ranja-rietjes, roerstaafjes, dienbladen en servetten. Daardoor werd de naam Ranja steeds meer een begrip. E13 Kwartetspel: Dit kwartetspel stamt uit de jaren vijftig en is voor het bedrijf C. Polak Gzn, oftewel C.P., ontworpen als reclamemateriaal. Door de plaatjes in het kwartet kon je een aardig beeld krijgen van de buitenkant en het interieur van de fabrieksgebouwen van C.P. aan de Petrus Campersingel in Groningen, het productieproces, de machines, de reclamemiddelen, de producten zoals Ranja, Advocaat en Persico en waar men deze drankjes kon nuttigen. Ranja werd gemaakt door CP in Groningen. Calmer Polak, de oprichter en naamgever van CP, kwam in 1866 vanuit Wildervank naar Groningen om op Rademarkt te gaan handelen in 'koloniale waren' en er likeuren te stoken. Omdat zijn neef Abraham Josef Polak puddingpoeder ging produceren, werd de eerste in de volksmond de 'natte' en de laatste de 'droge' Polak genoemd. Calmers zoon David volgde zijn vader in 1900 op en verplaatste het bedrijf in 1907 van de Oosterstraat 60 naar de Singelweg, de latere Petrus Campersingel. Het echte verkoopsucces begon pas toen vader en zoon Polak zich op de productie van limonadesiropen stortten, wat in wezen alcoholvrije likeuren zijn. In 1920 introduceerde David Polak de vruchtenlimonadesiroop Ranja-C.P. De merknaam verwijst naar het Spaanse woord voor sinaasappel (naranja). De introductie van Ranja-C.P. ging gepaard met een voor die tijd ongekend reclameoffensief. Vanaf 1924 werd de reclamecampagne opgebouwd rond een fantasiefiguurtje met een sinaasappelhoofd waarop een vruchtenpers als hoedje prijkt. De merknaam Ranja-C.P. werd ingekort tot Ranja. Het verkoopsucces van Ranja deed N.V. C. Polak Gzn. uitgroeien tot het grootste drankenproductiebedrijf van Noord-Nederland. Eind jaren twintig werkten in de fabriek aan de Petrus Camperssingel zo’n 150 mensen. Op zijn zestigste liet David Polak de directie over aan de eveneens Joodse Herman Sanders. Hij overleefde de oorlog door op tijd naar Amerika te emigreren. In 1942 kreeg het bedrijf een Duitse 'bewindvoerder'. Na de bevrijding herstelt het bedrijf zich. Ranja werd geproduceerd in negen smaken en CP gaf stripboekjes uit met de avonturen van Ranja en zijn zusje Rojo. David Polak bemoeide zich na de oorlog nauwelijks meer met het bedrijf dat nog steeds zijn eigendom was en bleef in Amerika. Hij was niet bereid naar Nederland terug te keren. De directie van het bedrijf moest hem indien nodig maar in Palo Alto komen opzoeken of schriftelijk overleg plegen. Hij besloot in 1951 zijn aandelen te verkopen aan Oranjeboom. In 1957 ging Oranjeboom ook Coca Cola produceren. Dat was het begin van het eind voor Ranja: Coca-Cola leverde Oranjeboom al gauw veel meer geld op dan alle C.P.-producten bij elkaar. De genadeklap kwam toen de overheid het gebruik van kleurstoffen, zoals die in Ranja, verbood. David Polak stierf in februari 1958 in Palo Alto, de plaats in Californie waar ook de Stanford Universiteit gevestigd is. Op een steenworp van de hoofdvestiging van het huidige Facebook. Ruzie over zionisme In Groningen behoorde de familie Polak tot de gegoede middenstand. De Polaks bewogen zich vooral in het milieu van andere gegoede joodse families. David Polak was lid van de Nederlandsche Zionisten Bond (NZB). Anders dan zijn zwagers verrichtte hij geen bestuurlijk werk binnen deze bond. In 1909 was David één van de hoofdrolspelers in een conflict dat binnen de Joodse gemeenschap van Groningen tot grote verdeeldheid leidde. Het conflict draaide om de vraag of het zionisme strijdig was met de joodse religie, zoals de Groningse opperrabbijn Eliëzer Hamburg beweerde. In tegenstelling tot de opperrabbijn vond David Polak dat zionisten wel benoemd moesten kunnen worden in kerkelijke ambten. Hij stelde zichzelf verkiesbaar voor de kerkenraad maar verloor van de anti-zionistische kandidaat. Toen het conflict vervolgens op een afscheiding van de zionisten dreigde uit te lopen, draaide de opperrabbijn bij, waardoor David Polak zich uiteindelijk toch de morele winnaar mocht noemen. Bron: Peter Zwaal, 2011, 2019
Gevelsteen levensboom Joodse school Ets Haim, ca. 1889
Gevelsteen datum inwijding Joodse School Ets Haim, ca. 1889
Gevelsteen naam Joodse School Ets Haim, ca. 1889
Boek Joodsche kinderliedjes, Clara Pinkhof, 1980
Glazen puddingvorm van A.J.Polak met daarop Bruintje Beer, circa 1930.
Schaal puddingvorm Bruintje Beer, A.J. Polak, ca. 1930
Schaal van groen glas om de puddingvorm van A.J.Polak in de vorm van Bruintje Beer op te storten.
Tijdschrift Choreb en Jedidjah, Bibliotheek voor Israëlitische huisgezinnen, Tobias Tal, 1886
Nota met briefhoofd Vleeschouwerij M.B. Levie, Nieuwe Pekela, ca. 1900-1910
Nota Vleeschouwerij M.B. Levie, Nieuwe Pekela, ca. 1900-1910
Debetnota met briefhoofd Vleeschouwerij M.B. Levie, Nieuwe Pekela, ca. 1900-1910
Het Gebed, Ies Jacobs
Het Gebed door Ies Jacobs. Onderaan heeft Ies Jacobs geschreven: Aan m'n vrienden door wie ik 25 jaar geleden de bevrijding heb mogen beleven.
Speldjes Winschoter citroenballen, Balletje van Berg, 1965
Marmeren steen met stempel, ca. 1940
Flessendop Romei advocaat, C. Polak & Zn, ca. 1945-1955
Witte porseleinen flessendop met rode opdruk: ‘N.V. C. Polak & Zn. Romei. Groningen’. Het Joodse bedrijf C. Polak Gzn uit Groningen bracht onder de merknaam Romei advocaat, een eierlikeur, op de markt.
Drinkglas choco, Polak, ca. 1950
Likeurfles C. Polak, ca. 1900-1940
Likeurfles C. Polak.
Tegels synagoge Veendam, keramiek
Langspeelplaat, Songs in Jiddish and Ladino, Jacqueline Reisel, Grietje Meter en Benny Behr, 1986
Beschreven door Marcel Wichgers als: Grammofoonplaat met synagoge en Benny Behr Op deze zilverkleurige platenhoes zijn de twee torens van de synagoge in Groningen te zien. De Engelse tekst meldt onder meer dat de plaat in de hoes liederen bevat die gezongen worden door Jacqueline Reisel. ‘Special guest’ is Benny Behr. Op de achterkant staat vermeld dat de plaat werd geproduceerd i.s.m. Stichting Folkingestraat Synagoge en opgenomen in 1986. De uitgebreide informatie over het repertoire en de uitvoerende werd geschreven door SFS-bestuurslid Wout van Bekkum. Violist Benny Behr (1911-1995) speelt op deze LP een thuiswedstrijd. Want de synagoge op de hoes is een vertrouwd onderdeel van zijn jeugd. Hij is geboren en getogen in Groningen en woonde in 1930 met het gezin Behr aan de Nieuwstad 9a, later aan de Folkingestraat 51a. Op zijn veertiende debuteerde hij in café Centraal aan de Oude Ebbingestraat. Samen met zijn eveneens in Groninger Folkingestraat opgegroeide jeugdvriend Sem NIjveen vormde hij vanaf 1959 twintig jaar lang een internationaal succesvol humoristisch viool-duo. Zangeres Jacqueline Reisel is kleindochter van Pinhas Wolf Reisel, voorzanger (chazan) in de Portugese synagoge in Amsterdam tot WO II.
Kristallen schalen familie Wolf
Twee ronde schaaltjes van geslepen loodglas met gekartelde rand.
Boek Herdenking van Leo Polak, rede uitgesproken in de aula der Rijksuniversiteit te Groningen op donderdag 7 februari 1946 door Dr Libbe van der Wal, 1946
Boek Herdenking van Leo Polak, rede uitgesproken in de aula der Rijksuniversiteit te Groningen op donderdag 7 februari 1946 door Dr Libbe van der Wal. Uitgegeven door J. B. Wolters uitgevers-maatschappij N.V. - Groningen, Batavia.
Ingelijste plaquette naar de voorstelling van Langs moeders graf door Jozef Israëls
Plaquette Joods tehuis voor bejaarden ’s Gravenhage van Beth Zekenim Groningen, 1954
Plaquette met daarop de tekst: Aan Joods tehuis voor bejaarden ’s Gravenhage van Beth Zekenim Groningen, 14 siwan 5714, 15 juni 1954.
Damesfiets
Het Boek Ruth S. van Ronkel
Linosneede Joodse begraafplaats Moesstraat Jan Gerrit Jordens
Linosneden door Jan Gerrit Jordens (1883-1962) met daarop matseva de Joodse begraafplaats aan de Moesstraat te Groningen afgebeeld. Object bevat twee scheurtjes in de prent, gesigneerd door Jordens, gedateerd op 1951. Er zijn acht grafstenen afgebeeld.
Yad Vashem gedenkpenning Frederik en Antje Johanna van der Meer-Noorland
Tijdens de bezetting hebben zij onderdak geboden aan meerdere Joodse onderduikers in hun woning aan de Cortinghlaan 2A te Groningen
Linosneden door Jan Gerrit Jordens (1883-1962) met daarop matseva de Joodse begraafplaats aan de Moesstraat te Groningen afgebeeld. Object is niet gesigneerd, heeft ook geen datering en bevat drie scheurtjes in de prent. Er zijn twee grote grafstenen afgebeeld. Waarschijnlijk net als object 166 in 1951 gemaakt.
Letteris Gebeden voor Israelitische vrouwen
Dr Meir Letteris "Gebeden voor Israelietische vrouwen, ter stichting in alle omstandigheden des levens als maagd, bruid, gade en moeder"
Boek geschreven door Dr. Meir Letteris, Gebeden voor Israelietische vrouwen, ter stichting in alle omstandigheden des levens als maagd, bruid, gade en moeder. Vertaald door L. Goudsmit Az. Uitgegeven door Amsterdam: J.L. Joachimsthal (1882). Roodkleurige kaft met gouden decoraties en gouden voorkant (pagina randen). De rug is zeer beschadigd, kaft en inhoudt is in redelijk goede staat. Achterin, aan de binnenkant, staat “getrouwd 15 augustus 1894 Samuel Alter Ez. Margaretha de Wind” in gouden letters en roodleren plaatje.
Blik E. van Kollem
Blik E. Van Kollem Groningen ter jubileum van Koningin Wilhelmina
Blik van Firma Van Kollem’s Suikerwerkfabrieken uit Groningen naar aanleiding van het jubileum van Koningin Wilhelmina (1898-1923). Op het blik zijn een foto van Koningin Wilhelmina en het wapen van Groningen (stad) afgebeeld. OP het deksel staat de Firmanaam E. Van Kollem. Het blik is oranje van kleur met groene versiering. Scharnier van de deksel werkt naar behoren.
Josepha Mendels Je wist het toch...
Rouwkaart Jacques d' Ancona
Rouwkaart ter afscheid van Jacques J. d' Ancona, overleden op 26 juli 2024. Gestuurd door familie naar de synagoge.
Ranja glas
Glas Ranja C. Polak
Glas met daarop een sticker van n/v/ C. Polak Gzn Groningen Ranja ‘uit sinaasappelen geperst.’
Briefkaart Simmeren
Geschreven door Bernard Simmeren als afscheid aan een klant, familie Buitenkamp. Getekend door M. Simmeren en Zoon.
Rolien en Ralien door Josepha Mendels
Grunneger Bloumkes Broekema
Camera Obscura van Hildebrand
Rood met zwarte boekomslag en gouden letters. Erin geschreven: "Aan Ernst Levie, ter gelegenheid zijner kerkelijke meerderjarigheid. Van de heer en mevrouw I. Oppenheim. Groningen15 juni 1894."
Bordje van familie van Dantzich
Dit bordje heeft B. Tromp altijd gezegd dat mevrouw Danzig, een Joodse buurvrouw tijdens de oorlog, deze in bewaring heeft gegeven aan zijn moeder, Trijntje Tromp-Dik, en dat ze deze na de oorlog weer op zou komen halen.
Brief van S. Gorters aan Flory
Het zou kunnen gaan om mej. S. Gorter, docente Nederlands en directrice van de Kweekschool voor onderwijzeressen in Groningen. Beste Flory, Deze boeken zijn bestemd voor reislectuur op de boot en ter herinnering in latere dagen in het verre land. Wij hopen, dat die komende dagen je veel gelukkig zullen brengen. Ook namens de andere docenten wens ik je goede vaart, behouden overkomt en allermeest voor je aanstaande een spoedig herstel! Zeer hartelijke groeten! S. Gorter.
Museum Synagoge Groningen vertelt het verhaal van de Joodse gemeenschap in Noord-Nederland, met exposities over geschiedenis, cultuur en tradities in een monumentale synagoge.