Dit geelgouden gordijn is onderdeel van een set en hoort in de tabernakel te hangen, de kast in de kerk waarin de gewijde hosties worden bewaard. Op het linker gordijn van de set staat het woord AGNUS en op het rechter DEI, wat “Lam van God” betekent en verwijst naar Jezus, die als offerlam de zonden van de wereld wegneemt. Het gebruik van de gordijnen benadrukt binnen het katholieke geloof de heiligheid van de plek. Ook de kleur goud staat symbool voor feest en goddelijke glorie, waardoor deze gordijnen waarschijnlijk worden gebruikt tijdens belangrijke feestdagen.
Tabernakelvelum van crèmekleurige zijdedamast met gele ingeweven patronen met de tekst "Agnus". Linker van twee tabernakelgordijntjes: voering van gele zijde. Centraal geborduurd in tinten van groen, bruin en lila een gestileerde symmetrische wingerdstruik met twee druiventrossen. Hiertegen op het linkergordijn in rood en rose "AGNVS", (op het rechtergordijn "DEI"). Aan de onderzijde en aan respectievelijk rechter- en linkerzijde gele franje. Op te hangen aan elf benen ringetjes. Opmerking: Volgens onderstaande tentoonstellingscatalogus vervaardigd door de firma Cox en Charles te Utrecht (1920-1930). Geen etiket aangetroffen Literatuur: Cat.tent. Ter Apel 1991, pagina na titelblad (afb. schild koormantel), p.24, cat.nrs. 7 en 8 (dalmatieken), cat.nr.9 (stola), cat.nrs. 10 en 11 (manipels), p.26 (afb. voorzijde koormantel), p.27 (afb. achterzijde koormantel), p.28, cat.nr. 12 (koorkap). Foto-nrs. M 2.35A (linker tabernakelgordijntje)
Tabernakelgordijn met "AGNUS"
Tabernakelvelum van crèmekleurige zijdedamast met gele ingeweven patronen met de tekst DEI. Rechter van twee tabernakelgordijntjes: Voering van gele zijde. Centraal geborduurd in tinten van groen, bruin en lila een gestileerde symmetrische wingerdstruik met twee druiventrossen. Hiertegen op het linkergordijn in rood en rose "AGNVS", op het rechtergordijn "DEI". Aan de onderzijde en aan respectievelijk rechter- en linkerzijde gele franje. Op te hangen aan elf benen ringetjes. Opmerking: Volgens onderstaande tentoonstellingscatalogus vervaardigd door de firma Cox en Charles te Utrecht (1920-1930). Geen etiket aangetroffen. Literatuur: Cat.tent. Ter Apel 1991, pagina na titelblad (afb. schild koormantel), p.24, cat.nrs. 7 en 8 (dalmatieken), cat.nr.9 (stola), cat.nrs. 10 en 11 (manipels), p.26 (afb. voorzijde koormantel), p.27 (afb. achterzijde koormantel), p.28, cat.nr. 12 (koorkap). Foto-nrs. M 2.35A (linker tabernakelgordijntje)
Tabernakelgordijn met "DEI"
Dit antependium stond waarschijnlijk in één van de belangrijkste kapellen van het Kruisherenklooster in Uden, de Mariakapel. Deze kapel is gewijd aan het Mariabeeld dat volgens de legende in een lindeboom zat, vlakbij de plek waar de Kruisheren in de 17de eeuw hun klooster vestigden. Dit is terug te zien in het medaillon in het midden, waarop Maria met Jezus als kind staat en achter haar de lindeboom met haar monogram. Bovenop het medaillon zit een kroon met een rijksappel en Kruisherenkruis. Aan beide kanten zijn bloemversieringen te zien in de Lodewijk XIV-stijl, die in Nederland begin 18de eeuw populair was.
Eikenhouten antependiumfragmenten op een kist. Reliëfs in laat Lodewijk XIV-stijl, opgebouwd uit losse delen. Middenboven een beugelkroon van waaruit een van franje voorziene draperie, die aan weerszijden is opgeknoopt. De kroonrand is voorzien van 'stenen' en fleurons, de beugels van een parelrand; in top een rijksappel waarop het Kruisherenkruis. Centraal, in een medaillon, een zittende Madonna met het Kind op de linkerknie, nagenoeg ten voeten uit. Met haar rechterhand houdt ze de doek op waarop het Kind is gezeten. Rechts een boom, in de kruin waarvan een stralende cirkel met de gemonogrammeerde letters "MAR". Links drie boven elkaar zwevende gevleugelde cherubs tegen een uit wolken komende stralenbundel. Aan de onderzijde een tekstbanderol "TROOSTERSE / DER BEDROEFDE". Het tafereel is omgeven door symmetrisch opgezette decoraties, bestaande uit geknikte, gedecoreerde voluten die hier en daar uitlopen in voluterend bladwerk. Vanaf middenboven een doek, die zich door en over de voluten slingert en die is versierd met opliggende en afhangende bloemfestoenen.
Maria-altaar antependium
Dit kruisbeeld hoort in het midden van het altaarstuk, op het tabernakel. Jezus is gestileerd afgebeeld, zonder doornenkroon maar met een heiligenkrans. Boven Hem staan de letters INRI, wat in het Latijn betekent: “Iesus Nazarenus, Rex Iudaeorum”, oftewel: “Jezus van Nazareth, Koning der Joden”. Deze tekst liet de Romeinse prefect Pontius Pilatus op het kruis aanbrengen als aanduiding van zijn vermeende misdaad, maar wordt binnen het geloof gezien als een erkenning van Jezus’ koningschap.
Een crucifix in de vorm van een staand kruis op conische voet, geplaatst op zes rechthoekige pootjes. Kruis met cilindrische, zich verbredende armen. Op de overgang van voet naar kruis een manchet van op- en neerwaarts gekrulde strips. Frontaal, symmetrisch weergegeven en gestileerd corpus met naast elkaar geplaatste voeten, genageld op een sokkeltje, lange tot op de knieën vallende lendendoek en horizontaal gestrekte armen. Open nimbus, geen doornenkroon. Kruistitel in de vorm van los geappliqueerde letters. atelier van Roosmalen, Utrecht; 1946 Literatuur: Cat.tent. Ter Apel 1993, p.54, cat.nr.30. Foto-nr. M 2.14A (retabel en kruisbeeld) M 2.3A (kandelaar)
Kruisbeeld
Hoeveel kandelaars er op een altaar mogen staan, is in de 17e eeuw nauwkeurig vastgelegd en varieert per feestperiode, maar dit aantal is meestal zes. Dit getal is geïnspireerd op de Joodse Menorah, een zevenarmige kandelaar. Op het altaar is de middelste kandelaar vervangen door het kruis met Jezus, die in de katholieke traditie staat voor het ware licht van de wereld.
Zes kandelaars met conische voet, geplaatst op zes rechthoekige pootjes. Slank cilindrische stam, aan boven- en onderzijde een manchet van op- en neerwaarts gekrulde strips. Wijd trechtervormige vetvanger waarin een losse zinken schaal, die met een beugeltje eruit kan worden gelicht. atelier van Roosmalen, 1946 Literatuur: Cat.tent. Ter Apel 1993, p.54, cat.nr.30. Foto-nr. M 2.14A (retabel en kruisbeeld) M 2.3A (kandelaar)
Zes geelkoperen kandelaars
Deze lezenaar is gemaakt in de neobarokstijl die eind 19e en begin 20e eeuw populair was. Tijdens de katholieke dienst wordt de lezenaar niet alleen gebruikt om uit de Bijbel te lezen, maar ook als standaard voor zangboeken en gebedsborden. In het midden is een kruisgroep te zien. Dit is een afbeelding van Jezus aan het kruis, omringd door drie figuren: Maria, Johannes en Maria Magdalena.
Altaarlezenaar. Houten blad met rood fluweel overtrokken, gevat in een geschulpte, koperen lijst. Geaccoleerde boeksteunrand. Zijstukken gevormd door ajour bladvoluten. Aan de voorzijde twee ajour poten in de vorm van een palmet, geflankeerd door voluten, geplaatst boven een vierpas en rustend op een klauwpootje. Aan de achterzijde van het blad een afhangende kam van driepasboogjes met klaverblaadjes. Aan de bovenzijde van het blad een ajour opzetstuk bestaande uit een klaverkruis, geflankeerd door twee bladvoluten met bloemetjes. Centraal op het leesblad een koperen reliëfje van een KRUISGROEP. Corpus met nimbus, korte lendendoek, naast elkaar op een sokkel genagelde voeten los op het kruis aangebracht. Links van het kruis Maria, rechts Johannes, beiden met nimbus; rechts aan de voet van het kruis de geknielde Maria Magdalena, eveneens met nimbus, de beide handen voor het gezicht geslagen. Het corpus van het kruisgroepje is te klein in vergelijking met de figuren van Maria en Johannes. Opmerking: Onderzijde blad rood geschilderd. Literatuur: Cat.tent. Ter Apel 1993, p.53, cat.nr.26. Foto-nr. M 2.2A
Lezenaar in neobarokstijl
Deze kerkbank is speciaal voor het klooster Ter Apel gemaakt uit oud eikenhout. En geeft een voorbeeld van de kerkbanken die vroeger in dit klooster gebruikt zouden zijn tijdens de diensten. Op de zijkant is een rondje met het Kruisherenkruis uitgesneden, een teken dat deze banken bij het klooster horen.
Kleine eikenhouten kerkbank met enigszins schuin opstaand, gepaneeld ruggeschot met profilering aan de bovenzijde. Zitvlak met zich versmallende uiteinden. Rechthoekige wangen, aan de bovenzijde geaccoleerd uitgezaagd, geplaatst op eenvoudig gecontourneerde sleepoten. De wangen zijn aan de onderzijde met elkaar verbonden door een regel. Aan de buitenzijde van de wangen bovenaan een tondo met uitgespaard Kruisherenkruis. XXb. Foto-nr. M 2.7A
Kleine kerkbank van eikenhout
Deze bidstoel is gemaakt om tijdens de katholieke mis op te knielen. Om dit zo comfortabel mogelijk te maken, zijn het knielbankje en de armsteun bekleed met rood fluweel. Onder de armsteun zit een plankje waar men de bijbel in kan bewaren. Deze bidstoel is een goed voorbeeld van neogotisch kerkinterieur, een stijl die inspiratie haalde uit de gotiek, een bouwstijl uit de late middeleeuwen. Dit is goed te zien in de decoratie in het midden, die doet denken aan kerkramen.
Neogotische eikenhouten bidstoel. De basementen rusten op aan voor- en achterzijde gecontourneerde klossen. Frontpaneel met vijf ajour uitgezaagde venstermotieven, geplaatst tussen friezen van uitgezaagde driepassen. Wangstukken met identiek uitgezaagde decoratie; ze zijn met elkaar verboden door een regel, die met een spie is vastgezet. Open boekenruimte. Armlegger en knielbank bekleed met rood fluweel. XXa Foto-nr. M 10.4
Neogotische bidstoel
Deze kast heeft een bijzondere geschiedenis. Hij werd in 1856 gemaakt in opdracht van de magister-generaal en procurator, het bestuur van de kruisheren, voor de sacristie van het Kruisherenklooster in Cuijk. In 1945 raakte hij daar beschadigd door een voltreffer van het Duitse leger. Na de sloop van de sacristie in 1955 werd de kast gerestaureerd en verkocht aan het klooster in Achel, België. Toen dat klooster in 1992 sloot, kwam de kast opnieuw gerestaureerd naar Ter Apel. Een credenskast dient om de gewaden van een priester plat te bewaren. De kast is zo ingedeeld dat de kleding van boven naar beneden in de juiste volgorde ligt om aan te trekken.
Credenskast van eikenhout. Onderkast met driemaal zes schuifladen, gescheiden door stijlen met gecanneleerde consoles en bladornamenten. Bovenkast met zes deuren en met gezwenkte laden aan de onderkant. Kastdeuren gescheiden door pilasters met verdiept paneel, aan de onderzijde ervan een bladmotief, aan de bovenzijde een voluutconsole. Geprofileerde, overkragende kap met gezwenkte kroonlijst. Laden met koperen beslag en trekringen. Restauratie: In 1955 en in 1992. Bij de laatste restauratie is de achterwand van de onderkast vernieuwd, de achterwand van de bovenkast hersteld en het koperwerk hersteld en vernieuwd.
Credenskast
Achter deze zware smeedijzeren kist schuilt een fascinerend verhaal. Deze 16e-eeuwse archiefkist, een zogeheten Nurembergkist, is vermoedelijk het enig overgebleven meubelstuk uit de tijd van de Kruisheren. Hierin bewaarden zij belangrijke documenten en geld. Het stevige smeedijzer beschermt de kist tegen zowel brand als diefstal, mede dankzij een verborgen slot dat pas zichtbaar wordt met het indrukken van een geheime pin – het afdekplaatje is helaas verloren gegaan. Onder de deksel is het met bloemen versierde ijzerwerk te zien dat het slotmechaniek beschermt. Een indrukwekkend toonbeeld van verfijnd vakmanschap en functionaliteit uit vroegere tijden.
IJzeren archiefkist, beslagen met ijzeren banden, in het deksel een binnenslot, voorts overslagbeugels voor hangsloten. Middenvoor een ruitvormig slotbeslag voor pseudo-slot. Het binnenslot is centraal in het deksel aangebracht. Aan de korte zijden ovale, in het midden getordeerde hengsels. Het binnenwerk van het deksel is samengesteld uit zes geklonken, met florale motieven opengewerkte platen.
Archiefkist
Deze bank is niet alleen bedoeld om op te zitten, maar biedt ook slimme opbergruimte: onder de zitting is plaats voor bijvoorbeeld lakens. Net als de rest van het neogotische eetkamerinterieur waartoe de bank behoort, is ook dit meubel geïnspireerd op middeleeuwse kerkarchitectuur. De panelen zijn versierd met motieven die doen denken aan glas-in-loodramen, en de rugleuning heeft de vorm van een kerkgevel. De twee aflopende zijvlakken lijken op luchtbogen, zoals die ook bij gotische kathedralen te zien zijn. Dit maakt het bankje tot een overtuigend staaltje vakmanschap waarin vorm en functie samenkomen.
Neogotisch halbankje in de vorm van een zitkist, staande op vier rechthoekige pootjes. De kist is flauw trapeziumvormig qua grondplan. Front met drie rechthoekige panelen waarin gotisch blindtraceringen, gescheiden en geflankeerd door stijlen waarin spitsbogige raamtraceringen, overtopt door rozetten. In het centrale paneel visblaasmotieven boven een fries van spitsboogjes, in de zijpanelen een cirkel waarin een vierpas, geflankeerd door traceerwerk identiek aan dat van de stijlen. Boven de panelen smalle liggende rechthoekige paneeltjes, gevuld met traceerwerk van visblazen. Zitting met twee verdiepte panelen en twee scharnieren, vrijwel over de gehele breedte, gedecoreerd met ajour spitsboogjes en kruisbloemen. Zijkanten van de kist met twee verdiepte panelen waarin briefpaneeldecoratie. Zijleuningen met rechthoekige, geprofileerde armleggers en een ajourrand van vierpassen. Rugleuning bestaande uit vier panelen, gevuld met blindtraceringen, vergelijkbaar met die van de kist. De beide middelste zijn rechthoekig; ze worden bekroond door een kanteelrand en geflankeerd door stijlen met blinde spitsboogjes en afsluitende lessenaarsdakjes. De beide buitenste panelen lopen concaaf gebogen op naar de centrale panelen en zijn aan de bovenzijde voorzien van een keellijst met rozetten. De twee zijstijlen, bekroond door lessenaarsdakjes met kruisbloemen. 1870-1880; collectie ten Berge. Foto-nr. M 3.20
Neogotisch bankje
In de 19e en vroege 20e eeuw was dit soort krukje, ook wel taboeret genoemd, vaak bestemd voor de kinderen in welgestelde families. Omdat het geen rugleuning heeft, werd gedacht dat kinderen meer rechtop zouden gaan zitten tijdens het eten. Zo had deze kruk niet alleen een praktische functie maar hielp het ook bij het leren van de etiquette aan tafel.
Taboeret met twee schuin geplaatste, trapezoïdevormige en door een voetregel verbonden schraagpoten en een vierkant, afgeschuind bovenblad met afgeschuinde hoeken. Poten met afgeschuinde hoeken waartegen vier gehurkte vrouwenfiguurtjes, de handen op de knieën, geplaatst op sokkels. Op de zijden een verdiept paneel met gotisch blindtraceerwerk in de vorm van een tondo met visblazen en vierpassen. Hoge, vierzijdige zit- regel met afgeschuinde hoeken en verdiepte panelen met blinde traceringen bestaande uit een liggende amandelvorm waarin een in een cirkel geschreven vierpas met rozet. 1870-1880;collectie ten Berge. Foto-nr. M 3.32
Neogotisch krukje
Deze bijzondere bisschopszetel is waarschijnlijk een 19e-eeuwse kopie van een zetel uit de 13e eeuw, die nu deel uitmaakt van de collectie van het Nationaal Museum in Noorwegen. De Scandinavische invloeden zijn goed te herkennen in de decoratie boven op de zetel. Aan de armleuningen steken twee leeuwenkoppen uit en aan de rugleuning twee drakenkoppen, die doen denken aan de boegbeelden van Vikingschepen. In tegenstelling tot het Noorse origineel is deze zetel eenvoudiger, maar ook verfijnder gedecoreerd. Die verfijning is typisch voor de neogotiek, waarin machinaal houtsnijwerk handwerk verving. Hiermee laat deze zetel mooi zien hoe de neogotiek inspiratie haalt uit de middeleeuwen.
Eikenhouten cathedra. Fantasiemeubel, geïnspireerd op Noorse motieven. Hoge zetel in de vorm van een kist met voetenbankje. Aan de onderzijde van de kist een ajour arcade van hele en gehalveerde fantasiepilasters. Boven de pilasters convex geschulpte ornamenten in reliëf, boven de openingen rondboofjes, gevuld met dito ornamenten. Op de voor en zijkanten van de kistpanelen een reliëfrand van afhangend gebladerte. Op de voorkant bovendien onder de zitting een band met een golvende reliëfrand. In de achterzijde een schuin opstaand opklapbaar rechthoekig paneel. Concaaf gebogen armleuningen met profilering. Aan de voorzijde ervan twee vlakke gestileerde leeuwenkoppen met ver vooruitgestoken, naar benaden krullende tongen. Aan de achterzijde twee uitgezaagde mensenkoppen. Getoogde, geprofileerde rugleuning, aan de onderzijde waarvan een arcade van uitgezaagde in- en uitzwenkende spijlen. Aan weerszijden van de leuning zijstukken in de vorm van gestileerde, in reliëf uitgezaagde drakenkoppen. Op binnenzijde van de achterklep een opgeplakt etiket waarop geschreven Ëigendom van Gerard v. Teuinga Nederhoef (?)". XIXb (?) Foto - nr. M 2.12A
Neogotische bisschopszetel
Dit reliëf toont het Bijbelse verhaal van de avondmaaltijd in Emmaüs. Volgens de legende verscheen Jezus na zijn wederopstanding aan twee van zijn leerlingen in het dorp Emmaüs. Aanvankelijk herkenden zij hem niet. Pas toen hij samen met hen aan tafel ging en het brood brak, beseften zij wie hij werkelijk was. Het moment dat Jezus wordt herkend, is hier door de Duitse beeldhouwer Anton Josef Reiss op zeer verfijnde wijze uitgebeeld en maakt dit een bijzonder voorbeeld van 19e-eeuwse religieuze kunst.
Polychroom houten reliëf, voorstellende Christus en twee leerlingen aan tafel: de Maaltijd te Emmaus; Jos. Reiss, Düsseldorf, ca 1875. Neogotisch reliëf met een voorstelling van de MAALTIJD TE EMMAUS. Christus is gezeten achter een tafel waarop een kleed met een neogotische ornamentrand. Op de tafel drie vergulde bordjes. Hij maakt het spreekgebaar en houdt een brood in de linkerhand, de blik opwaarts gericht. Geschilderde kruisnimbus met stralenkrans, op de kruisarmen respectievelijk de Alpha en de Omega, midden boven het XP-monogram. Aan de korte einden van de tafel de twee leerlingen, de figuur aan de linkerzijde zittend op een bankje, de gekruiste armen voor de borst, die aan de rechterzijde geknield en met ineengeslagen handen; beiden kijken op naar Christus. Tafelkleed en kleding zijn fijn gepolychromeerd. Vergulde achtergrond. Literatuur: Cat.tent. Ter Apel 1994, p.8 (afb.), p.51, cat.nr.12. Foto-nr. M 2.9A Bijzonderheden: Het reliëf is vervaardigd door de beeldhouwer Jos. Reiss te Düsseldorf en gepolychromeerd in het atelier van Johann Theodor Bauhus. Deze was uit Kappenberg (Dld) afkomstig en begon in 1867 een kunstatelier te Kleve; hij leverde -blijkens advertenties- geschilderde, gegoten, geboetseerde en gesneden religieuze artikelen. Voorts verzorgde hij cursussen op het gebied van tekenen, schilderen en modelleren. Hij bezat een grote collectie gipsen modellen, die ten dienste stonden van zijn cursisten. In 1889 droeg hij zijn zaak over aan Heinrich Haas en legde zich vanaf die tijd toe op monumentaal werk. (A. Toelen, Geloof in gips. Massaproduktie van religieuze voorstellingen, Deel I, p.62-63, Nijmegen 1992 (niet uitgegeven doctoraalscriptie).
Reliëf van de avondmaaltijd in Emmaüs
Cat. tent. Ter Apel 1994, p.8 Aafb.), p. 51, cat.nr. 12.; A. Toelen, Geloof in gips. Massaproductie van religieuze voorstellingen Nijmegen 1992; niet uitgegeven doctoraalscriptie. fotonr. M 2.9A
Rochus van Montpellier was in de late middeleeuwen een belangrijke heilige. Mensen riepen hem aan voor hulp bij de genezing van de pest. Ook de Kruisheren vereerden hem daarvoor, in de kloosterkerk in Ter Apel is zelfs één van de altaren aan hem gewijd. Op dit beeld draagt Rochus zijn pelgrimskleding. Met zijn rechterhand tilt hij zijn mantel omhoog om de pestbulten op zijn been te laten zien. Volgens de legende genas hij als pelgrim mensen met de pest door het kruisteken te maken. Zelf is hij ook op wonderbaarlijke wijze van de pest genezen door een engel tijdens zijn terugreis uit Rome.
Eikenhouten beeldje van pestheilige Rochus met hond; 16e eeuw, Rijnland. Rochus werd ook door Kruisheren vereerd. De H. ROCHUS, staande, het gewonde rechterbeen, gestoken in een hoge laars naar voren. Met zijn rechterhand licht hij de mantel op om de pestbuil op zijn bovenbeen te tonen, in de linkerhand houdt hij een gesloten boek. Met de linkerarm drukt hij tevens een stok tegen het lichaam. Aan zijn rechterzijde ligt een hond die hem een stuk brood aanreikt. De heilige draagt een tot aan de knie reikend, met knoopjes gesloten kleed met omgeslagen kraag, aan de rechtermouw ervan een rozet met lint. Hierover een over de linkerschouder geslagen mantel, die over de rechterheup is gedrapeerd en door de linkerarm wordt opgehouden. Op het achterhoofd een (pelgrims)hoed met lange klep, die met een koord om de hals wordt vastgehouden. Rochus draagt een baard en snor en lang, tot op de schouders vallend krullend haar. Staat: Voorste gedeelte rechtervoet (met schoeisel) afgebroken. Barst in het hout van de over de arm hangende mantelzoom en van de hond. Aan de achterzijde, onder het middel, enige gaatjes. Literatuur: - Cat.tent. Ter Apel 1994, p.20, cat.nr.23. - Cat.tent. Ter Apel 1997, p.22 (afb.), p.23, p.38, cat.nr.39. Foto-nr. M 1.33 en M 1.34 De H. Rochus, in de late middeleeuwen aangeroepen als de pestheilige bij uitnemendheid, werd ook door de Kruisheren vereerd. In 1501 werd in het Kruisherenklooster van Ter Apel een altaarsteen gewijd met relikwieën van St. Rochus. Voorts werd in het klooster Ehrensteim (in Neustad-Wied) in 1761 een Rochuskapel gebouwd, die tot op de dag van vandaag bestaat.
Beeld van Sint Rochus met hond
cat. tent. Ter Apel 1994, p. 20, cat.nr. 23; cat. tent. Ter Apel 1997, p 22 (afb.)
Anna slaat liefdevol een arm om haar dochter, terwijl Maria haar eigen naam leest in het boek dat Anna vasthoudt. Dit intieme tafereel is geworteld in de katholieke traditie. Hoewel Anna niet in de Bijbel voorkomt, speelt zij een belangrijke rol in apocriefe teksten - Joods en Christelijke teksten die geen deel uitmaken van de Bijbel. Daarin wordt verteld dat zij op hoge leeftijd zwanger werd van Maria, na gebed tot God. In latere overleveringen kreeg Anna meerdere dochters met de naam Maria, wat niet alleen haar familie uitbreidde, maar mogelijk ook verwarring van namen in de evangeliën moest verklaren.
Beschilderd gipsen beeld van Anna en Maria, eind 19e- begin 20ste eeuw, afmetingen: 41,2cm x 20,5cm x 12,5cm Staande groep van MOEDER ANNA MET MARIA op een rechthoekig, geprofileerd voetstuk met afgeschuinde hoeken. Links Anna die haar linkerarm heeft geslagen om de schouder van de rechts vóór haar staande Maria. Deze wijst met haar wijsvinger op een door Anna vastgehouden blad waarop in goud de naam "MARIA". Anna is klassiek gekleed in een lang, hoog omgord gewaad en een vanaf het hoofd afhangende mantel, die onder de linkerarm wordt opgehouden. Maria draagt een lang gewaad en een hoofdband. Crèmekleurig geschilderde gewaden, afgezet met goudkleurige biezen. Foto-nr. M 8.29
Beeld van Anna en Maria
Dit kruisbeeld met Jezus eraan heeft niet altijd in Ter Apel gehangen, maar is afkomstig uit het kruisherenklooster van St. Agatha in Cuijk. Daar hing het aan de buitenmuur, met uitzicht over het kerkhof. Wat opvalt is dat Jezus op dit beeld niet zijn gebruikelijke doornenkroon draagt, een teken van spot, maar binnen het Christelijk geloof ook staat voor overwinning. In de 19e eeuw veranderde de geloofsbeleving geleidelijk. Er kwam meer nadruk op innerlijke devotie en verzoening, waardoor Jezus vaker werd afgebeeld als een edele, lijdende held in plaats van als een gemarteld mens met een bloederige doornenkroon.
Kruisbeeld. Nagenoeg verticaal hangend corpus, het hoofd naar links gebogen, de ogen geloken; de rechtervoet over de linkervoet genageld, de armen vrijwel horizontaal gestrekt. Aan een dubbelkoord opgehangen lendendoek, die middenvoor en op de rechterheup afhangt en de rechterheup nagenoeg onbedekt laat. In het midden gescheiden haar dat tot op de schouders afhangt, smalle snor en laag ingeplante baard. XIX; Klooster te St. Agatha In de tentoonstellingscatalogus 'Adel verplicht' uit 1997 wordt het corpus vermeld op p.37 onder cat.nr.38 (datering: vroeg 19de, maar mogelijk 17de eeuws). De tekst onder de afbeelding op p.20 verwijst ten onrechte hiernaar. Het hier afgebeelde corpus betreft het exemplaar, beschreven onder inv.nr.53. Cat.tent. Ter Apel 1997, p.20, p.37. Foto-nr. M 5.27A
Het kruis is het belangrijkste symbool van het christendom. Het verwijst naar de kruisiging van Jezus, waarbij hij volgens de Bijbel stierf voor de zonden van de mensheid. Hierdoor werd het kruis een symbool van hoop en van de overwinning op de dood en het kwade.
Kruisbeeld. Neogotisch corpus, nagenoeg verticaal hangend, de knieën opgetrokken, de rechter- over de linkervoet genageld, de armen op hoofdhoogte gestrekt en het hoofd met doornenkroon naar links gebogen. De ogen zijn geloken. Het haar valt tot op de schouders af. Lange lendendoek, op de rechterheup opgeknoopt. Op het bovenste verticale deel I.N.R.I. Nieuw, zwart geschilderd houten kruis op ijzeren voet. ca. 1900. Herkomst: Op 6 januari 1992 door de heer Takkenkamp te Den Haag in permanent bruikleen afgestaan aan Museum Klooster Ter Apel. Foto-nr. M 7.7
Neogotisch kruisbeeld
Dit kruisbeeld is gemaakt door Pater Brocardus Meijer, een Karmeliter monnik in Emmen. Daar is hij bestuurder en directeur van de stichting “Open Deur”, een interkerkelijke organisatie om mensen in aanraking te brengen met de bijbel. Na 1974 neemt hij een stap terug van zijn bestuurlijke functies en stort hij zich op houtbewerking. Tot aan zijn dood maakt hij verschillende religieuze beelden waaronder dit kruisbeeld voor het Karmelietenklooster in Emmen.
Eikenhouten kruis met monochroom beschilderd corpus. Gekunsteld weergegeven corpus: de rechterarm is gestrekt, de schouderpartij naar voren gedraaid, de linkerarm gehoekt; de rechtervoet is deels over de linkervoet geslagen, de voeten zijn afzonderlijk genageld op een blok. Schematisch weergegeven borstkas. Het hoofd met doornenkroon is naar rechts gewend. Glimlachend gelaat en een weinig geopende ogen. Het haar valt in zware lokken af over de linkerborst. De lendendoek is op de rechterheup opgeknoopt. Lichaam vleeskleurig geschilderd, de lendendoek beige. Eenvoudig kruis met rechthoekig INRI-bordje waarop in zwart de kruistekst geschilderd. P. Brocardus Meijer O. Carm. ca. 1975 -1980. Staat: Pink van rechterhand afgebroken. Literatuur: Cat.tent. Ter Apel 1997, p.20 (afb.), p.37. Foto-nr. M 10.6
Kruisbeelden bestaan in allerlei vormen, maten en materialen. In dit geval zijn zowel het kruis als het Jezusfiguur van aardewerk gemaakt. Dit exemplaar is niet bedoeld voor gebruik in een kerk, maar voor persoonlijke devotie. Het hing waarschijnlijk aan een muur in een woonruimte of bij een privéaltaar. De herkomst en maker zijn onbekend, maar een inscriptie op de achterkant wijst erop dat het kruis waarschijnlijk is gemaakt op 5 mei 1855.
Terracotta kruis met corpus. Corpus met naar rechts gedraaide benen, de rechter- over de linkervoet genageld, de armen tot even boven het hoofd gestrekt; naar links gebogen hoofd met doornenkroon. De ogen zijn geloken. Korte, aan de voorzijde afhangende lendendoek. Bevestigd op kruis met onregelmatig gevormde, rechte armen. Inscriptie in verticale balk "HL 15-5-'55". Foto-nr. M 8.30 (links)
Terracotta kruisbeeld
Een processiekruis is een belangrijk voorwerp in het christelijke geloof. Het wordt bevestigd op een staf en tijdens religieuze optochten (processies) voorop gedragen. Ook de kruisheren kennen processies, zowel binnen het klooster als daarbuiten, bijvoorbeeld op Goede Vrijdag of tijdens de feestdag van het Heilig Kruis op 14 september. Omdat het kruis een centrale plaats inneemt binnen de processie, is het vaak rijk versierd. Opvallend zijn de vier figuren aan de uiteinden van het kruis. Zij symboliseren de vier evangelisten uit de Bijbel: de adelaar voor Johannes, de os voor Lucas, de engel voor Matteüs en de leeuw voor Marcus.
Neogotische processiestafbekroning. Kruis met verdikte randen en armen eindigend in vierpassen. Op de armen slingerende bladranken in reliëf, in de vierpassen de evangelistensymbolen met banderollen, tegen een geruite achtergrond. Corpus met naar links geneigd hoofd met doornenkroon, naast elkaar genagelde voeten en een tot boven de knieën reikende lendendoek. De kruisnimbus is tegen de viering van het kruis aangebracht. INRI-plaatje. Aan de onderzijde van het kruis een manchet van opstaande bladeren en een liggend ellipsoïdische nodus waarop reliëfbanden van gebladerte. Op de rand ervan (oorspronkelijk) zes rozetten met glasstenen; de vier nog aanwezige in de kleuren blauw (tweemaal), groen en oranje. Onder de nodus een cilindrisch segment ten behoeve van de draagstok. Op dit segment drie verticale banden met breedarmige kruisjes en vijfpuntige sterretjes, om en om boven elkaar. Deze banden worden afgewisseld door drie randjes met zigzagmotief. In de hoeken van de kruisarmen ajour bladvoluten met rozetten en granaatappels. XXa Staat: Twee glassteentjes ontbreken. Overal resten van koperpoets. Foto-nr. M 3.29
Processiekruis
Dit kruisbeeld is gemaakt door het atelier van Gerard Linssen in Venlo, een van de grootste vervaardigers van religieuze beelden in Nederland. Vanaf eind 19e eeuw produceerde het atelier beelden in gips en vanaf 1932 ook in andere materialen, zoals hout en koper. De beelden waren zo populair dat ze een serienummer kregen en beschermd waren tegen namaak. De vraag bleef groot tot aan het midden van de jaren 60. Na het Tweede Vaticaans Concilie versoberde het kerkinterieur en nam de belangstelling voor religieuze beelden sterk af. Het atelier moest uiteindelijk de deuren sluiten door het wegvallen van de vraag.
Eiken kruis (39,7cm x 24,8cm) met koperen corpus, atelier Gerard Linssen te Venlo; XXb.. Op de achterzijde in het kruishart ingekerfd "GLV" ( in liggende rechthoek) en "0171"( serienummer). Nagenoeg verticaal weergegeven corpus, de rechter- over de linkervoet genageld op een voetblok, de armen tot op hoofdhoogte gestrekt, het hoofd met doornenkroon frontaal gericht. Tot even boven de knieën vallende, op de rechterheup opgeknoopte en afhangende lendendoek. Rechthoekig plaatje met de kruistitel "IN/RI". Eenvoudig kruis met rechte armen. Foto-nr. M 8.31 (links)
Het kruis is het belangrijkste symbool van het christendom. Het verwijst naar de kruisiging van Jezus, waaraan Hij volgens de Bijbel stierf voor de zonden van de mensheid. Hierdoor werd het kruis een symbool van hoop en van de overwinning op de dood en het kwade.
Kruisbeeld: grenen kruis (34,2 x 20,9 cm); met gierijzeren corpus (imitatie eiken geschilderd); XXb. Nagenoeg verticaal weergegeven corpus, de linker- over de rechtervoet genageld, de armen horizontaal gestrekt, het hoofd met doornenkroon naar links gebogen, de ogen geloken. Tot even boven de knieën vallende lendendoek, die op de rechterheup is opgeknoopt. Eenvoudig kruis met rechte armen, kruistitel (INRI) bestaande uit uitgezaagde letters. Foto-nr. M 8.30 (rechts)
Dit schilderij verbeeldt het Bijbelse verhaal van de opstanding van Jezus. Volgens het verhaal staat hij drie dagen na zijn dood op uit zijn graf, gekleed in een witte doek en in zijn hand een vlag met een kruis. De soldaten die het graf bewaken, reageren geschrokken op dit wonder. Op het graf ligt een schedel, een wereldbol en een slang met een appel; symbolen die waarschijnlijk verwijzen naar het verhaal van Adam en Eva en de zondeval. Volgens sommige tradities is dit de schedel van Adam, omdat Jezus op dezelfde plek gestorven en begraven zou zijn.
Olieverfschilderij. Doek met een voorstelling van de VERRIJZENIS VAN CHRISTUS. Centraal Christus met omstraald hoofd, zwevend op wolken boven een rechthoekige tombe, waarop een schedel en een wereldbol met een zich eromheen kronkelende slang. Hij is gehuld in een wapperende lijkwade, in de rechterhand een staf met kruisvaan, de linkerarm opgeheven. Om hem heen engelenkopjes in een wolkendek. Aan weerszijden van de tombe tweemaal twee verschrikte, staande en overeind komende Romeinse soldaten met helmen, zwaarden en schilden. Houten, zwart en donkerbruin gelakte, geprofileerde lijst met aan buiten- en binnenzijde robbellijsten. Ongesigneerd. Staat: Veel craquelures in de verflaag. Herkomst: Door een particulier persoon te Den Haag in vast bruikleen afgestaan aan het Museum Klooster Ter Apel. Foto-nr. M 5.17A
Schilderij van de opstanding van Jezus
Dit schilderij toont de noordvleugel van het klooster, zoals het eruitzag vóór de restauratie in 1933. Albert Verwer, de schilder, was van 1878 tot 1909 hoofd van de openbare lagere school aan de westkant van het klooster. Rechts, tussen de bomen, is nog een stukje van de zijkant van deze school zichtbaar. Verwer woonde in de schoolmeesterswoning, gelegen tussen de school en het klooster. Op het schilderij is deze woning verscholen achter de bomen in het midden. Links is de refter te zien, met een klein deurtje dat toegang gaf tot de catechisatiekamer. Dit deurtje verdween tijdens de restauratie.
De hier geschilderde situatie is die zoals ze tot 1930, het jaar van het begin van de restauratie van het kloostercomplex, heeft bestaan. De refter, links, fungeerde als catechisatiegebouw voor de Nederlands Hervormde Gemeente Ter Apel. De kamers, rechts, waren in de achttiende eeuw omgebouwd tot woningen voor koster en schoolhoofd. De openbare lagere school was in de negentiende eeuw aan de westzijde van het klooster aangebouwd en heeft daar tot 1909 dienst gedaan. Olieverfschilderij in houten, met houtnerf beschilderde lijst. Afbeelding van het KLOOSTER TER APEL met zicht door het geboomte heen op de noordvleugel. Foto-nr. M 5.19A
Schilderij van het klooster Ter Apel vóór 1933
Jan Verheijen laat in dit schilderij zien hoe het klooster eruitzag vóór 1832. Opvallend is dat hij een bovenste verdieping met een schuin dak afbeeldt, terwijl die al ruim een eeuw eerder was afgebroken. Toch weet Verheijen het klooster in zijn oorspronkelijke staat vast te leggen door gebruik te maken van oude bouwtekeningen.
Waterverfschilderij met afbeelding van het KLOOSTER TER APEL (situatie vóór 1832) vanuit het noordoosten in besneeuwd landschap. Zicht op de oostvleugel, absis van de kerk en klein gedeelte van de noordvleugel. Achter glas in een houten, geprofileerde, gestucte en crèmekleurig geschilderde lijst met vergulde binnenrand. Linksonder gesigneerd en gedateerd "Jan Verheijen / oct. '52". - Afbeelding vervaardigd naar bouwtekeningen uit 1831 van het Kruisherenklooster 'Domus Novae Lucis'. Te zien zijn de voormalige bovenverdieping en de oorspronkelijk spitser toelopende daken. In 1834 werd deze bovenverdieping gesloopt en de dakhelling verflauwd. - Jan Verheijen niet vermeld in de beschikbare literatuur. Foto-nr. M 5.16A
Schilderij van het klooster Ter Apel in de sneeuw
De miskelk is een belangrijk onderdeel van de katholieke eredienst. Hierin wordt wijn geschonken die tijdens de eucharistieviering verandert in het bloed van Christus. Tot 1965 wordt de kelk daarom als zo heilig beschouwd dat alleen geestelijken hem met blote handen mogen vasthouden; ieder ander moest witte handschoenen dragen. De maker, Antoon Hermans, is in zijn tijd een belangrijke figuur in Eindhoven. Daardoor komt hij in contact met onder anderen de architect Pierre Cuypers en de schilder Vincent van Gogh, van wie hij nog enige tijd schilderles krijgt.
Zilveren miskelk. Merken op de tegencuppa: AH (monogram) boven kroon, (= meesterteken A.P. Hermans te in vierkant met afgeschuinde Eindhoven, 1854-1860) hoeken (Mt.1, nr.327) zwaardje (= gehalteteken voor kleine,zilveren voorwerpen) Vlak boven de nodus: W (kapitaalletter) (= jaarletter 1856) Op de bovenvoet: lopende leeuw + 2 (= tweede gehalteteken) Onder de cupparand: Minervakopje (afgesleten, (= stempel waarborgkantoor [te evenals de letter) 's-Hertogenbosch]) en meesterteken Op manchet meesterteken. Op de voetrand een ovaal atelierstempel. In de dubbele rand "A. HERMANS / EINDHOVEN", in het centrum een kroon met vier fleurons> Kelk, in deels neogotische, deels neobarokke stijl. Zeslobbige voet met vlakke rand en een opstaande rand net in cirkels geponste vierpassen. Licht gewelfde lobben met geperste voorstellingen in cirkels van een Malthezerkruis, een leliekruis, spitsbogige vierpassen en klavertjedrie-patronen. Aan de bovenzijde van de cirkels vijfpasboogjes. Stam met gebold zeszijdig manchet van acanthusblad en zeszijdige, peervormige nodus. Deze is voorzien van vensternissen en in driepassen geplaatste cherubs. Op de ribben van het stamgedeelte erboven een afhangend acanthusblaadje. Tegencuppa met geschulpte bovenrand en zes van ruitpatronen en stippen voorziene driepasvenstermotieven, afgewisseld door symmetrische bladertakken. Tulpvormige cuppa. Herkomst: R.K. Parochie HH. Martinus-Willibrordus te Hoogezand-Sappemeer. Op 1 december 1992 in vast bruikleen afgestaan aan Museum Klooster Ter Apel. Foto-nr. M 1.25 Het werd incorrect aangenomen dat onderdelen uit het atelier van W.Rentrop, Altema (Westphalen) komt: De neobarokke stam met manchet en afsluitend deel is ongetwijfeld afkomstig uit het atelier van de Duitse firma Wilhelm Rentrop te Altena (Westphalen). De stam van ciborie nr.7 op Tafel 7 en die van kelk nr.14 uit diens uit tekeningen bestaande catalogus (1870-1873) is nagenoeg identiek aan die van het hier beschreven exemplaar.
Miskelk
Deze rijk versierde monstrans of hostiehouder is afkomstig van de Heilige Martinus-Willibrordus parochie uit Hoogezand-Sappemeer. De heilige Willibrordus is daarom ook één van de figuren die onder de bogen aan weerszijden van de glazen cilinder te zien zijn, te herkennen aan zijn bisschopskleding en de Dom van Utrecht in zijn hand. Aan de andere kant staat Jacobus de Meerdere, de beschermheilige van pelgrims, en bovenop Jezus. Opvallend zijn de zes afbeeldingen op de voet, die elk op een andere manier symbool staan voor Jezus binnen het christelijk geloof.
Een (deels verguld) zilveren, neogotische torenmonstrans; 69,5 cm hoog met drie beelden, briljantjes en robijntjes; 1918, atelier H. Esser, Weert. Neogotische torenmonstrans met ronde voet, vlakke rand en een opstaande rand van ajour, met vierpassen geornamenteerde ruitpatronen. Op de gematteerde voetwelving een gegraveerde stervorm met zes medaillons waarin voorstellingen van 1. de Tafel met toonbroden, 2. een staand Lam Gods met pelgrimsstaf, 3. een vis, 4. een fontein waarop twee van het water nippende duiven, 5. een pelikaan die zijn drie jongen voedt, 6. een neogotische kelk met drie hosties. Ronde, gematteerde stam, voorzien van gegraveerde, geornamenteerde ruitpatronen en profielen. Geprofileerde manchet met een ajourrand, identiek aan die van de voet. Platronde nodus met motieven, identiek aan die van de stam; op de grootste breedte een kabelrand en zes bloempjes. Cilindrisch ostensorium met zowel aan onder- als bovenzijde een afhangende spitsboogrand en een opstaande, geschulpte rand met wingerd. Afsluitende platte, van schubpatronen voorziene koepel met een opstaand randje, identiek aan dat van de voet. Op de koepel, onder een met een toren bekroond en van kruisbloemen voorzien baldakijn een beeldje van het H. HART met kruisnimbus. In top van de met hogels bedekte en door pinakels geflankeerde toren een leliekruis, in de viering waarvan bladmotieven. Aan weerszijden en aan de bovenzijde van het ostensorium gotische architecturale ornamenten, bestaande uit zuilen met pinakeltjes, luchtbogen met venstertraceringen, ojiefboogvormige baldakijntjes met hogels en kruisbloemen, en waterspuwers. Onder het baldakijn links een beeldje van WILLIBRORDUS met de dom van Utrecht op de linker- en een kruisstaf in de rechterhand, rechts een van JACOBUS DE MEERDERE met pelgrimsstaf. Aan de onderzijde van het draagvlak twee voluterende bladvormen. Onder de voetrand de inscriptie "Gedachtenis aan het Zilveren Jubilé als Pastoor van Kleinemeer J.F.W. Koenen 1893 Januari 1918". Voorts "Esser Weert Fec. 1918". Lunula met rondgebogen handgreepje, te bevestigen op een klok- vormig verhoog. Voorzetstuk in de vorm van zilveren takken met vijf rozen met robijnen hartjes en knoppen, afgewisseld door ronde knopjes met witte edelsteentjes. Literatuur: - Cat.tent. Ter Apel 1993, p.53, cat.nr.22. - Cat.tent. Ter Apel 1997, p.38, cat.nr.41. Foto-nr. M 1.22
Neogotische torenmonstrans
In deze fraai gedecoreerde monstrans wordt de geconsacreerde hostie getoond: een gewijd schijfje ongedesemd brood dat het lichaam van Jezus symboliseert. Tijdens de dienst wordt deze door gelovigen aanbeden als onderdeel van het sacrament; een speciale handeling om dichter bij God te komen. Na 1965 raakte dit gebruik steeds meer in onbruik. Tegenwoordig wordt de monstrans weer vaker gebruikt, vooral bij de stille aanbidding van de hostie en op bijzondere dagen.
(deels verguld) zilveren monstrans, 79 cm hoog, met halfedelstenen; ca 1925, J.G.J.E. en L.H.M. Brom, Utrecht. monstrans. Merken op voetrand: B waarin een hamer, in vierkant (Mt.1, nr.1184) (= meesterteken J.G.J.E. en L.H.M. Brom te Utrecht, 1915- 1955) zwaardje (= gehalteteken voor kleine, zilveren voorwerpen) Atelierstempel "BROM ULTRAI". Op onderzijde voet: K (cursief) in trapezoïde- (= essaieursteken H.F.J. vormige contour Kaub te Utrecht, 1918-) Op voor- en achterzijde van de lunula: zwaardje (2x). Ronde, ojiefgewelfde voet met parelrandje aan de onderzijde, profielrand en een gegraveerd opschrift tussen dubbele lijnen "SANCTUS.SANCTUS.SANCTUS.DOMINUS.DEUS.SABAOTH". Tussen begin en einde van de tekst een achtpuntig stermotief. Cilindrische stam met smalle, van een parelrand voorziene manchet en platronde, tussen parelranden aangebrachte, gelobde nodus. Boven de nodus verbreedt de stam zich naar het ostensorium. Aan weerszijden van dit stamgedeelte ajour bladvoluten. Ostensorium in de vorm van een in de lengte gerekte vierpas met centrale vierkante ruimte ten behoeve van de ronde lunula. Het vierkant is omlijst door een rand met vierkantjes en een parelrand. De passen zijn gevuld met gegraveerd verguld gebladerte tegen een zilveren achtergrond. De onderste en bovenste pas zijn door parelrandjes in twee spitsboogjes verdeeld. Aan de buitenzijden van de vierpas zelf eveneens een parelrandje; voorts een band met het gegraveerde opschrift "+ SEDENTI.IN.THRONO.ET.AGNO.BENEDICTIO.ET.HONOR.ET.GLORIA ET.POTESTAS.IN.SÆCULA.SÆCULORUM". In de hoeken van de vierpas tondi met ajour reliëfs van de gevleugelde evangelistensymbolen, omgeven door parelrandjes. De vierpas wordt omlijst door een kam van ajour gebladerte met druiventrosjes. Ter hoogte van de tondi uitstekende knoppen met platronde lichtgroene halfedelstenen. In de top een aan twee zijden omkrullende bladrank, waarboven een identieke platronde halfedelsteen van groter formaat en een topkruisje met omstraald kruishart, staande in een manchet van opstaande palmetten. Op de achterzijde van het ostensorium eveneens gegraveerd, verguld gebladerte tegen een zilveren achtergrond. Rond de vierkante ruimte een identieke rand als aan de voorzijde. Tondi gevuld met rozetten. Rond het gebladerte een rand van gegraveerde vierkantjes. Staat: Topkruisje verbogen. Verguldsel op voet en nodus grotendeels weggepoetst. Literatuur: Cat.tent. Ter Apel 1993, p.53, cat.nr.23. Foto-nr. M 1.24
Torenmonstrans
Deze monstrans is gemaakt in de stijl van de Amsterdamse School, een in Nederland populaire stroming uit het begin van de 20e eeuw, als reactie op de neostijlen uit de eeuw ervoor. De stijl kenmerkt zich door scherpe geometrische vormen en een expressionistische uitstraling, met aandacht voor symboliek en spiritualiteit. Hoewel de Amsterdamse School vooral bekend is als bouwstijl, werden er ook meubels en kerkelijke voorwerpen in ontworpen. Deze monstrans maakt deel uit van een groter altaarstuk met bijbehorende voorwerpen, speciaal gemaakt voor de kapel van het Oud-Rooms-Katholieke Ziekenhuis in Groningen.
Ronde straalvormige monstrans op voet van verguld koper en verguld zilver (lunula), 55 x 27,8 cm Gebr. van Roosmalen, Utrecht; ca 1935.. Ronde, concaaf conische voet met gematteerde welving en schuine, ongematteerde voetrand. Op de welving vier gestileerde bloembladeren, de tussenruimte voorzien van een gegranuleerd oppervlak. Hierop aan de voorzijde een gegraveerd viooltje, omgeven door gewikkelde bladeren. Concaaf conische stam waarop slanke, vlak gedreven ruitmotieven. Ronde lunula. Op de rand vier ovale turkooizen steentjes, afgewisseld door vier ronde donkergroene steentjes. Rond de lunula vier zich verbredende, spits toelopende kruisarmen, waartussen spitse, deels opengewerkte stralen. Op de armen generfde stralen. De bovenste kruisarm eindigt obeliskvormig; binnen zijn contour een Christusmonogram 'XP'. Foto-nr. M 1.21
Monstrans
Dit 19e-eeuwse wierookvat is uitgevoerd in neobarokke stijl, een stijl die teruggrijpt op de barok van de 17e eeuw. Het vat is rijk versierd met drie cherubijnen, die staan voor bescherming en spiritualiteit. Opvallend is het roostertje in de lantaarn tussen de cherubijnen, waar de rook uitkomt. Deze decoratie heeft de vorm van een ronder wierookvat waaruit drie wolken wierook opstijgen. Zulke speelse details zijn kenmerkend voor de barok, die bekendstaat om haar dramatiek en rijke versieringen.
Geelkoperen neobarok wierookvat op gewelfde voet; met bladmotieven versierd; h.: 31 cm; met drie kettingen, die samenkomen in handvat Neobarok wierookvat. Gewelfde voet met cilindrische rand; op de welving een bladrand. Wijd omgekeerd klokvormig lichaam waartegen lissenbladeren, afgewisseld met acanthusbladeren. Inschietende, met acanthusblad gedecoreerde bovenrand waarop drie opstaande oogjes, waaraan kettingen. Hoog deksel. De onderste helft is concaaf conisch van vorm, heeft een randje van opstaande palmbladeren en drie ajour vakken waarin reliëfs van brandende wierookvaten. Hiertussen plastisch uitgewerkte engelenkopjes met opstaande vleugels, passend over de opstaande kettingoogjes. Het bovenste gedeelte is cilindrisch en heeft een verdikte rand van omwonden palmbladeren, onderbroken door kruisbloempjes. Het cilindrisch gedeelte is voorzien van twee rijen ajour gebladerte en wordt afgesloten door een af- dekking met lissenbladeren. Vaasvormige knop met slank eivormige, getordeerde afsluiting met ring ten behoeve van de ketting. De kettingen komen samen in een gewelfd, geprofileerd handvat met koordrand en een rand van lissenbladeren. Knop met ring. XIXa Foto-nr. M 7.12
Neobarok wierookvat
Het wierookvat wordt gebruikt om geurige harsen te verbranden tijdens de katholieke dienst. De opstijgende rook staat symbool voor het naar de hemel opstijgende gebed en zuivering. De wierook wordt verspreid door het vat heen en weer te zwaaien aan drie lange kettingen. De geurige rook voegt een extra zintuiglijke dimensie toe aan de geloofsbeleving.
Geelkoperen wierookvat met ronde voet en uitgezaagde decoratie; h.: 27 cm;diam.: 12,5 cm Ronde, gewelfde en geprofileerde voet. Halve bolvormig lichaam met verdikte ringen aan de bovenzijde. Drie staande ogen ten behoeve van de kettingen. Deksel bestaand uit een gewelfd en een conische segment, in beide delen een ajour uitgezaagde decoratie van slingerende, gestileerde bladranken. Aan de onderzijde van het gewelfd gedeelte een verdikte rand, in top een ring, waaraan ketting. Tegen de onderrand drie liggende ogen, waar de kettingen doorheen lopen. De kettingen komen samen in een gewelfd, geprofileerd handvat. XXa Foto-nr. M 7.11
Wierookvat met ronde voet
Dit koperen wierookvat is zowel een functioneel gebruiksvoorwerp als een symbolisch object. De kettingen en het geperforeerde lichaam zijn ontworpen om de warmte te reguleren en de geur gecontroleerd te verspreiden. De sobere, geometrische vormgeving weerspiegelt de invloed van de Art Deco-stijl uit de periode tussen de twee wereldoorlogen. Wierookvaten als dit spelen een belangrijke rol in de katholieke eredienst en de beleving van het christelijk geloof.
Geelkoperen rond wierookvat met mijtervormige top en vier kettingen, die samenkomen in conisch handvat; h.: 21 cm; diam.: 16 cm Wijd conische voet met verdikte rand. Halve bolvormig lichaam met rand waarop vier afgeronde lipjes ten behoeve van de kettingen. Halve bolvormig deksel met vlakke, aan buitenzijde verdikte rand waarin vier rechthoekige openingen voor de lipjes. In het deksel twee horizontale rijen van ronde perforaties. In top een uitgezaagde, mijtervormige bekroning waaraan een vierde ketting. De kettingen komen samen in een conisch handvat met verdikte rand, aan de bovenzijde een oog met ring. ca 1930 - 1940 Foto-nr. M 7.17
Rond wierookvat met mijtervormige top
Dit eivormig wierookvat is afkomstig uit het oude Rooms-Katholieke ziekenhuis in Groningen. Daar werd het tijdens de eredienst gebruikt om wierook te verspreiden. De opstijgende rook staat symbool voor het naar de hemel opstijgende gebed en zuivering. Het wierookvat wordt heen en weer gezwaaid door middel van de drie kettingen, de vierde ketting is bedoeld om de bol te openen tijdens de mis. De geurige rook die vrijkomt tijdens het gebruik voegt een extra zintuiglijke dimensie toe aan de geloofsbeleving.
Geel koperen, eivormig wierookvat met in deksel ronde perforatie en kruis op top; h.: 19 cm; met vier kettingen. Wijd conische voet met profielrand. Halve bolvormig lichaam met verdikte rand waaraan drie staande ogen ten behoeve van de kettingen. Half eivormig, overvallend, gehamerd deksel met verdikte rand en drie liggende ogen. In het deksel zes verticale rijen van vijf ronde, naar boven toe kleiner wordende perforaties; in de ruimten ertussen vier in ruitvorm geplaatste ronde perforaties, die door inzagingen met elkaar zijn verbonden. In top een gezaagd cirkelkruis. Gewelfd handvat met zware profielrand; in de buitenrand driemaal drie welvinkjes. Staande, ronde ring. 1930 -1940 Foto-nr. M 3.26
Wierookvat met kruis
Dit wierookscheepje wordt tijdens de katholieke mis gevuld met wierookkorrels en gedragen door een misdienaar. Hij zorgt ervoor dat het wierookvat door de priester kan worden bijgevuld. Het scheepje komt uit de kapel van het oude Rooms-Katholieke ziekenhuis in Groningen en hoort bij de eivormige wierookhouder, die zich ook in de collectie bevindt.
geel koperen scheepje met scharnierend deksel. Zwak concaaf conische, gehamerde voet met ingesnoerde voetrand. Halve bolvormig, eveneens gehamerd lichaam met twee gegraveerde randen aan de bovenzijde. Vlak, glad en op eenderde afstand scharnierend deksel met een uítstekend lipje met gegolfde rand als handgreep. ca 1930 - 1940 Foto-nr. M 7.15
Wierookscheepje
Op dit gebedenbord staan de gebeden in het Latijn die de priester voor en na de mis opdraagt. De beginletter van elke kolom is zeer fijn gedecoreerd. Links is Jezus te zien bij de A en rechts bij de T het offer van Abraham, een bijbels verhaal waarin Abraham bijna zijn zoon Isaak offert op verzoek van God. Deze stijl van versiering heet verluchting en komt voornamelijk voor in middeleeuwse boeken, waarbij illustraties werden gebruikt om de teksten te verduidelijken.
Gebedenbord: zwart met rode tekst op papier; in houten lijst en achter glas; in vier kolommen; titel: Orationes ante en post celebrationem Missae; 1938; uitgegeven door H. Dessain te Mechelen. Blad met de gebeden voor de priester voor en na het opdragen van de H. Mis. Gotische koptekst in zwart met geornamenteerde, van florale motieven voorziene kapitaalletters. Tekst, in zwart en rood, verdeeld in vier kolommen. Rechts van de geornamenteerde kapitaalletter A van de eerste kolom een voorstelling van Christus Goede Herder met lam en kruisstaf waaraan een banderol met 'Ecce Agnus Dei'. Bij de geornamenteerde kapitaalletter T van de derde kolom een afbeelding van het Offer van Izaäk. Halverwege de vierde kolom een voorstelling van Christus aan het kruis; op een banderol " Domine exaudi orationem meam". Rechtsonder "Imprimatur Mechliniae, die 21 Martii 1938 / + Et. Jos. CARTON DE WIART, Vic. Gen.". Geheel rechtsonder "Imprimé en Belgique - Printed in Belgium - Mechlinae H. Dessain". Achter glas in zwart gelakte, zwaar geprofileerde houten lijst met robbellijst aan de binnenzijde. Staat: Blad gebobbeld achter het glas; lijst hier en daar beschadigd. Foto-nr. M 3.31
Gebedenbord
Deze ronde reliekhouder, ook wel theca genoemd, bevat een klein stukje bot van de Heilige Rochus. Hij was een belangrijke heilige uit de late middeleeuwen, die werd aangeroepen voor hulp bij genezing van de pest. Vanwege hun verplegende functie beschouwden de Kruisheren Rochus ook als een belangrijke heilige. Binnen het katholieke geloof wordt een bijzondere waarde gehecht aan relieken; zo worden ze gebruikt om altaren in te wijden en worden er wonderbaarlijke krachten aan toegeschreven. Hierdoor gaan gelovigen naar speciale bedevaartsoorden om ze te vereren, aan te raken en, zoals bij een theca als deze, soms te kussen.
Ronde, geel koperen cilindrische theca ( of reliekhouder) met een reliek van de H. Rochus. De theca is gevat in een eveneens cilindrische houder met handvat
Reliekhouder met reliek van Rochus
Dit glas-in-loodraam stamt uit 1561 en sierde oorspronkelijk de erker van de huidige refter in het klooster. Het markeert de voltooiing van de vernieuwde noordvleugel, die vanaf 1554 werd verbouwd. Op het raam staat de Bijbelse koning David, herkenbaar aan de harp op zijn schild en zijn naam in de omlijsting bovenin. Het raam is geschonken door Johan Tho Lellens, oud-burgemeester en hoofdman van Groningen, en zijn vrouw Ellethyn, wier naam als "Elly" is afgekort op het raam. Tijdens zijn ambtsperiode had Johan goed contact met het klooster, waarschijnlijk ook de reden voor deze schenking.
Glas-in-loodraam met een gebrandschilderde voorstelling van KONING DAVID, staande naar rechts, het lichaam enigszins gedraaid. In de linkerhand houdt hij een op de grond rustend zwaard met geel gevest (rest in grisaille aangevuld), de rechterhand rust op een ovaal, oranje en met geel gekanteeld schild waarop een gele harp. Hij draagt een blauw onderkleed en maillot, waarover een gele mantel van goudbrokaat (grote delen aangevuld met grisaille). Aan zijn voeten hoog opgebonden gele sandalen, op het bruin gebaarde hoofd een gele kroon. Hij is geplaatst onder een rondboog, die rust op pilasters met hermen (gebaarde mannen). Tegen de boog rolwerk en fruit; middenboven een rechthoekig, met geel omlijst rolwerkcartouche waarop het opschrift in zwart "DAVID [...]" (delen van de boog zijn in grisaille aangevuld). Onder zijn voeten een breed rolwerkcartouche, geel omlijst met het opschrift in gotisch cursief schrift "Johan tho Lellens Elly [...] [syn huisvro]uw A° 1561".: Pathuis spelt "SYN HHUSFROW". Rechthoekige raam in renaissancestijl, gevat in eikenhouten lijst (van later datum) en gemonteerd op de vensterbank. Restauratie: Waarschijnlijk tijdens de algehele restauratie in de jaren 1931-1933. De nog aanwezige delen werden met loodbanden tegen een achtergrond van matglas op de juiste plaats aangebracht. Het ontbrekende werd met zwarte lijnen aangegeven (Van der Boom).
Glas-in-loodraam met koning David
Literatuur: - Voorloopige lijst 1933, p.210. - Ozinga 1934, p.10. - Ozinga 1940, p.213, plaat LXXVI, nr.1 (Mozes; spiegelbeel- dig afgedrukt!). - A. van der Boom, Monumentale glasschilderkunst in Nederland, eerste deel, 's-Gravenhage 1940, p.218-219, afb.55 (Mozes). - Informatieblad ca.1965. - Schuitema Meijer 1966, p.138. - Kunstreisboek 1969, p.118. - Steensma 1970, p.136. - KNOB 1975, p.24. - Pathuis 1977, p.150 nr.[551], nr.[552]. - De Navorscher, 97, p.27 (raam B). (Overgenomen uit Pathuis; niet geraadpleegd). - H. Janse (red.), Kleurig glas in monumenten: conservering van gebrandschilderd glas, 's-Gravenhage 1985, p.37-38. - Cat.tent. Ter Apel 1992, p.48, cat.nr.63. - Cat.tent. Ter Apel 1994, p.22-23, cat.nr.48. - Cat.tent. Ter Apel 1997, p.7-9 (met afbeeldingen), p.26, cat.nr.4 en 5.
Dit glas-in-loodraam is in 1561 gemaakt voor de erker van de huidige refter. Het markeert de voltooiing van de vernieuwde noordvleugel. Afgebeeld is de Bijbelse figuur Mozes, herkenbaar aan de twee stenen tafelen met de Tien Geboden en een schild met een bronzen slang – een verwijzing naar een wonder uit de Bijbel. Het raam is geschonken door Johan van Mepsche, luitenant-hoofdman van Groningen en provoost van Loppersum, en zijn tweede vrouw Agnes van Munster, met wie hij in datzelfde jaar trouwde. Hun familiewapens zijn bovenin te zien. Dankzij zijn politieke functies en banden met de stadhouder had Van Mepsche nauwe connecties met het klooster. Met deze schenking liet hij niet alleen zijn religieuze betrokkenheid, maar ook zijn macht en invloed zien.
Glas-in-loodraam met een gebrandschilderde voorstelling van de gebaarde MOZES met kleine 'hoorntjes' op het hoofd, frontaal staande in contraposthouding. Op de rechterhand de goudgeel omrande wetstafelen. Op de rechtertafel is nog leesbaar "[...] ns / [...]ijn / [...]ge / [...]huch / [...]en / [...]ni / [...] / [...]ge / [...]ren / [...]es / [...]at / [...]e". In de linkerhand de linten van een op de grond rustend bruinrood rolwerkschild, waarop een afbeelding van de koperen slang om een kruis, op de achtergrond links een tent, midden een Israëlitische vrouw met slang in de rechterhand, rechts een wegvluchtende jongeling. Mozes draagt een blauwe maillot en goudgele beenkappen met arabeskversiering. Voorts een witte, goud omgorde tunica en een bruinrode mantel. Hij is geplaatst onder een rondboog, welke rust op pilasters met basementen waarop maskers van gehelmde soldaten. Tegen de pilasters goudgele en bruine hermen van vrouwenfiguren met bruinrode geschubde helmen. Middenboven tegen de goud- gele rondboog een liggend, ovaal, blanco cartouche, omgeven door gebladerte, fruit en draperieën. In de linkerzwik een schild: doorsneden, boven donkerbruine stam in goudgeel veld, onder witte boomwortels in zwart veld (= De Mepsche). In de rechterzwik een schild: doorsneden, boven goud veld, onder rood veld (= Van Munster). Onder de voeten van Mozes een breed rechthoekig, goud omrand rolwerkcartouche met het opschrift in gotisch cursief schrift "Johan de Mepsche K[o]n Mt Rath und Lient der Stadt un[de] Umblande van Groni[n]gen provest to Lop[p]ersum Agnes sij[n] huiisfrow A° / 1561". Opmerking: Pathuis spelt bij dit raam "LIE[UTENA]NT", "LOPPERSUM" en "SYN HHUSFROW". Rechthoekige raam in renaissancestijl, gevat in eikenhouten lijst (van later datum) en gemonteerd op de vensterbank. Restauratie: Waarschijnlijk tijdens de algehele restauratie in de jaren 1931-1933. De nog aanwezige delen werden met loodbanden tegen een achtergrond van matglas op de juiste plaats aangebracht. Het ontbrekende werd met zwarte lijnen aangegeven (Van der Boom).
Glas-in-loodraam met Mozes
Dit glas-in-loodraam komt uit 1561 en is gemaakt voor de erker van de huidige refter. Het markeert de voltooiing van de vernieuwde noordvleugel, die van 1554 tot 1560 werd opgehoogd. Op het raam staat de Bijbelse held Jozua, die Mozes opvolgde als leider van het Joodse volk. Hij is te herkennen aan zijn militaire kleding, speer en een schild met de zon – een wonder waarbij God de zon zou hebben laten stil staan zodat Jozua en zijn leger de vijand kon verslaan. De schenker van het raam is waarschijnlijk Engelbert van Essen, drost van Drenthe en kasteelheer van Coevorden. Door zijn functie als drost en zijn nauwe band met de stadhouder van Drenthe en Groningen had hij contacten met het klooster.
glas-in-loodraam. Raamdelen in renaissancestijl met een voorstelling van een STAANDE KRIJGER (JOZUÉ ?) gaande naar links. In de opgeheven rechterhand de goudkleurige linten van een op de grond rustend, wit rolwerkschild waarop, deels zichtbaar, een goudgele, stralende zon. Hij is gekleed in een blauwe maillot, waarover een blauwe wapenrok en bruinrood kuras met een witte, rood gebiesde riem, waaraan een zwaard dat met de linkerhand wordt vastgehouden. Boven de (niet zichtbare) linkerhand een deels zichtbare mouw met wit, geelgebiesd hemd en gele schouderstukken. De figuur is geplaatst onder een rondboog, die rust op pilasters waartegen gebaarde hermen in goudgeel en incarnaat. Tegen de deels zichtbare, witte boog goudgele rolwerkornamenten. Onder de voeten een brede rechthoekige, goudomrande rolwerkcartouche met het (deels leesbare) opschrift in gotisch cursief schrift "[...]rt Van ensse Kn. (met verlengingsteken) Mat. (met verlengingsteken) radt drost [...] [..]oe / [...] lande va[n] drent [...]frou[...]". Onder de linkerherme op de pilaster een rechthoekige, gele cartouche waarop "15" (= begin van jaartal). Op de rechterherme is dit jaartal oorspronkelijk gecompleteerd geweest. Restauratie: Begin jaren negentig zijn de fragmenten opnieuw in lood gevat. Literatuur: Cat.tent. Ter Apel 1997, p.9, p.27, cat.nr.7. Foto-nrs. M 9.32A M 9.30A (detail: opschrift) M 9.31A (detail: herme)
Glas-in-loodraam met Joshua
Literatuur: Cat.tent. Ter Apel 1997, p.9, p.27, cat.nr.7.
Dit kleurrijke glas-in-lood drieluik is in 1933 speciaal gemaakt voor de erker in de refter. De drie ramen tonen Bijbelse voorstellingen, waarvan twee nauw verbonden zijn met de apostel Johannes. Het linker raam laat de verbanning van Adam en Eva uit het paradijs zien, samen met de aankondiging van de engel Gabriël aan Maria dat ze zwanger wordt – beide momenten hebben te maken met de erfzonde. In het middelste raam is de kruisiging van Jezus afgebeeld, rond hem staan vier vrouwen, onder wie zijn moeder Maria en Maria Magdalena, en rechts staat de apostel Johannes. Onderaan dobbelen soldaten om Jezus’ onderkleed. Op het rechter raam is Johannes afgebeeld op het eiland Patmos, waar hij volgens de Bijbel een openbaring ontvangt over het einde der tijden én de komst van een nieuw Jeruzalem. De adelaar naast hem is zijn traditionele symbool en verwijst naar het aan hem toegeschreven evangelie.
Rechterraam rechtsonder gesigneerd en gedateerd "GESCHILDERD. DOOR.H.A.BIJVOET // GEBRAND.DOOR.J.A.J.LE.NOBEL // 1.9.3.3". Middenraam rechtsonder "1933 HA/B". Ramen van het drieluik gevat in eikenhouten omlijsting. Gedrukte boogvensters met raamtraceringen in de vorm van twee gekoppelde driepasboogjes, waarboven twee spiegelbeeldige visblazen en centrale ruit. Onder deze traceringen is het glas voorzien van een verticale staaf en twee horizontale brugstaven (nu hier in hout). Langs de onderrand van de vensters de doorlopende tekst "DE. RECHTVAARDIGE.STERFT. // EN.ER.IS.NIEMAND.DIE. // HET.OVERDENKT.IN.ZIJN.HART.JESAIA/57/VERS 1". A. Linkerraam (foto 0063.a): In de benedenhelft een voorstelling van de ANNUNCIATIE. Links de staande, gebogen engel met gele nimbus, gekleed in een geel gewaad en witte mantel. Rechts vóór een huisje waarin een brandende olielamp hangt de op een bidstoel geknielde, zich omgewende Maria, gekleed in een rood gewaad met gele mantel, de handen gekruist voor de borst. Tussen hen in een voetenbankje en een pot met een lelietak. Boven het huis de omstraalde Geestesduif, vanwaaruit een straal neerdaalt op Maria. Erboven God de Vader, ten halve, de rechterhand in spreekgebaar opgericht, in de linkerhand een rijksappel. Linksboven de VERDRIJVING UIT HET PARADIJS. Op de voorgrond Adam en Eva in bruine rokken, die worden verdreven door een engel in rood gewaad en gele mantel, die in de rechterhand een rood, vlammend zwaard heeft en de linkerhand voor het ge- laat heeft geslagen. Naast Eva een blauwe distel, boven haar de ommuurde tuin van het Aards Paradijs. In de venstertop centraal een omstraalde miskelk, waarboven een hostie en een drietal, deels zichtbare engelen, elk met een kelk in de hand. B. Middenraam (foto 0063.b): de KRUISIGING. In de rechterbovenhelft Christus aan het kruis, rechts ervan Johannes in paars gewaad en oranjebruine mantel, een boek in de linkerhand, de rechterhand opgeheven. Achter hem, deels zichtbaar, Longinus op een schimmel, gekleed in rood gewaad met Romeinse helm, een lans in de linkerhand, met de rechterhand wijzend naar Christus. Links van het kruis de drie Maria's in paarse, bruine, gele en rode gewaden. Maria, de moeder van Christus, houdt de handen gekruist voor de borst. Boven hen Romeinse soldaten te paard met lansen, in gele en rode kleding. Op de achtergrond in grijsblauwe tinten de stad Jeruzalem. Linksboven de zon, rechts de maan. Aan de voet van het kruis ligt Maria Magdalena, gekleed in een groen gewaad. Op de voorgrond drie dobbelende soldaten in oranje, oudrose en groene kledij, terwijl een staande soldaat in rood gewaad en een kleed (gewaad van Christus ?) in de handen, toekijkt. In de venstertop centraal de omstraalde hand van God de Vader. Er omheen deels zichtbare engelen, elk met een kelk in de hand, behalve de uiterst rechtse; deze draagt een kleed op de handen. C. Rechterraam (foto 0063.c): thema van JOHANNES EVANGELIST. In de rechterbenedenhoek Johannes als grijsaard in bruin gewaad, schrijvend met een ganzenveer op een op zijn schoot liggende boekrol. Links van hem een witte, zittende adelaar. Erboven, in de linkerhelft Johannes als jongeman, gekleed in rood gewaad met gele mantel die door een engel met geel kleed en bruine mantel, een staf in de rechterhand, naar het Hemelse Jeruzalem (rechtsboven in het raam) wordt geleid. Op de stadsmuren staan twee engelen. Rechts van de begeleidende engel een groene boom. In de venstertop centraal de Geestesduif met nimbus tegen een rood fond. Erboven drie engelen met een kelk in de hand, in plaats van de vierde engel stadstorens (het Hemelse Jeruzalem). Literatuur: - Ozinga 1934, p.11. - Ozinga 1940, p.214, Plaat LXXIX, 1 (ramen), 2 (erker). - Schuitema Meijer 1966, p.137. - Scheen 1969, p.197. - Steensma 1970, p.136. - Carine Hoogveld (hoofdredactie), Glas in lood in Nederland 1817-1968, [1989], p.209. - Cat.tent. Ter Apel 1997, p.22, p.36, cat.nr.35. Foto-nrs. M 3.5 (Annunciatie) M 3.6 (Kruisiging) M 3.7 (Johannes evangelist)
Glas-in-lood drieluik met bijbelse voorstellingen
Bijvoet, H.A. (Henricus "Han" Alphonsus)
Literatuur: - Ozinga 1934, p.11. - Ozinga 1940, p.214, Plaat LXXIX, 1 (ramen), 2 (erker). - Schuitema Meijer 1966, p.137. - Scheen 1969, p.197. - Steensma 1970, p.136. - Carine Hoogveld (hoofdredactie), Glas in lood in Nederland 1817-1968, [1989], p.209. - Cat.tent. Ter Apel 1997, p.22, p.36, cat.nr.35.
Dit glas-in-loodraam toont Theodorus van Celles, de oprichter van de Kruisherenorde. In 1937 schonken de Kruisheren van Nederland dit raam aan het klooster, ter gelegenheid van de voltooiing van de restauratie begin jaren dertig. Theodorus wordt hierop afgebeeld als verzorger van zieken en als kruisvaarder. Hij nam deel aan twee kruistochten: tegen de moslims in het Midden-Oosten en de katharen in Frankrijk. Na zijn terugkeer stichtte hij in Hoei (België) de Orde van het Heilig Kruis, met als doel de zorg voor pelgrims en kruisvaarders. Deze zorgtaak is door de eeuwen heen nog steeds het hart van de orde.
glas-in-loodraam. Rechtsonder gesigneerd en gedateerd "DICK BROOS NOV / '37". Spitsboogvenster, door een montant in twee rondbogen verdeeld, waarboven een driepas. In het linkerrondboogvenster een voorstelling van THEODORUS VAN CELLES, stichter van de orde der Kruisheren, gekleed in wit habijt met blauwe sluier, gebogen staande achter een op een ziekbed gelegen grijsaard; uitgevoerd in de kleuren blauw en grisaille, terwijl hij hem brood ?() aanbiedt. Op de voorgrond rechts een kastje met gotische briefpanelen, links een kruik in grijs-turkoois met witte lelies. Het tafereel is geplaatst in een overwelfde ruimte, ondersteund door zuilen met rood en geel kapiteel. In de rechterrondboog THEODORUS VAN CELLES in dezelfde kledij, naar rechts gericht, een opgeheven, grijs zwaard met geel gevest in de rechterhand, een schild met Kruisherenkruis aan de linkerarm. Zijn linkervoet geplaatst op een brokstuk (van een muur?). Op de achtergrond een middeleeuwse stadsmuur. In de driepas centraal een paarsblauw schild waarop het rood-witte Kruisherenkruis. Boven het schild een helm. In de rand aan de bovenzijde "HOEI", rond het schild "THEODORUS VAN CELLES". Literatuur: - Informatieblad ca.1965. - Schuitema Meijer 1966, p.138. - Scheen 1969, p.170. - Kunstreisboek 1969, p.118. - KNOB 1975, p.24. - Carine Hoogveld (hoofdredactie), Glas in lood in Nederland 1817-1968, [1989], p.216. - Cat.tent. Ter Apel 1997, p.19 (afb.), p.22, p.36, cat.nr.34. Foto-nr. M 5.13A
Glas-in-lood raam met Theodorus van Celles
Literatuur: - Informatieblad ca.1965. - Schuitema Meijer 1966, p.138. - Scheen 1969, p.170. - Kunstreisboek 1969, p.118. - KNOB 1975, p.24. - Carine Hoogveld (hoofdredactie), Glas in lood in Nederland 1817-1968, [1989], p.216. - Cat.tent. Ter Apel 1997, p.19 (afb.), p.22, p.36, cat.nr.34.
Dit kleurrijke glas-in-lood drieluik is speciaal ontworpen voor deze erker door Johan Dijkstra, lid van kunstkring De Ploeg, in opdracht van de gemeente Groningen. Elk raam toont een ander Bijbelverhaal. Op het linker raam is de aanbidding van de wijzen te zien: drie koningen brengen geschenken aan het pasgeboren kind Jezus. Op de achtergrond reizen Jozef en Maria op een ezel, met de Martinikerk en de kerk van dit klooster herkenbaar achter hun. Het middelste raam toont Jezus met de zusters van Lazarus, vlak voordat Hij Lazarus uit de dood opwekt. In de hoek staat de bijbelverwijzing Joh. 11:25. Op het rechter raam staat de apostel Johannes op het eiland Patmos afgebeeld, waar hij volgens de Bijbel een openbaring ontvangt over het einde van de wereld. De vier ruiters uit deze openbaring zijn achter hem te zien.
Drie gebrandschilderde glas-in-loodramen met links: aanbidding der wijzen en vlucht naar Egypte; midden Christus en Martha en Maria voor de opwekking van Lazarus en rechts: Johannes de Evangelist en apocalyptische ruiters; Johan Dijkstra' Groningen, 1951-1954
Literatuur: - 'Johan Dijkstra, Avonturen in glas en op de muur', in: Groningen 5 (1963) p.170. - Informatieblad ca.1965. - Schuitema Meijer 1966, p.137. - Scheen 1969, p.296. - Kunstreisboek 1969, p.119. - KNOB 1975, p.24. - Carine Hoogveld (hoofdredactie), Glas in lood in Nederland 1817-1968, [1989], p.233. - Mieke van der Wal (met bijdragen van Wim Koops en Kees van der Ploeg), Johan Dijkstra 1896-1978, Zwolle 1996, p.166, p.169, afb.184 (gedateerd 1951-1954). - Cat.tent. Ter Apel 1997, p.22, p.37, cat.nr.36.
Dit kleine glas-in-loodraam bevindt zich in dit klooster met een bijzondere reden. Tussen 1931 en 1933 werd het klooster grondig gerestaureerd onder leiding van ingenieur De Vos tot Nederveen-Cappel. Zijn wens was om na zijn dood in het klooster begraven te worden, maar dit bleek wettelijk niet toegestaan. Als alternatief kreeg kunstenaar Johan Dijkstra, lid van kunstkring De Ploeg, de opdracht van de Vereniging tot Bevordering van de Bouwkunst een herdenkingsraam te maken. De feniks, een symbool van wedergeboorte, sluit goed aan bij zowel het werk van De Vos als de vernieuwde toekomst die hij het klooster heeft gegeven.
Gebrandschilderd glas-in-loodraam met tegen een azuurblauwe achtergrond een voorstelling van een rode feniks en tekst Domus Novae Lucis; Johan Dijkstra, Groningen; 1940
Glas-in-lood herdenkingsraam
Literatuur: - Schuitema Meijer 1966, p.137. - Scheen 1969, p.296. - Carine Hoogveld (hoofdredactie), Glas in lood in Nederland 1817-1968, [1989], p.233. - Mieke van der Wal (met bijdragen van Wim Koops en Kees van der Ploeg), Johan Dijkstra 1896-1978, Zwolle 1996, p.165- 166, p.169, afb.183 (gedateerd 1938, het jaar waarin de opdracht werd gegeven). - Cat.tent. Ter Apel 1997, p.21, p.36, cat.nr.33 (gedateerd 1938).
Deze torenklok, ook wel luiklok genoemd, is afkomstig uit 1506 en hing oorspronkelijk in de klokkentoren van de kloosterkerk. In 1942 werd ze daar weggehaald door de Duitse bezetter, ondanks dat de klok onder monumentenbescherming viel. De klok zou waarschijnlijk in Duitsland worden omgesmolten, maar gelukkig is dat nooit gebeurd. Na de oorlog werd ze teruggebracht naar het klooster, maar helaas was ze zo beschadigd dat ze niet meer op haar oorspronkelijke plaats kon worden teruggehangen.
Bronzen luiklok Gotisch model. Opschrift tussen profielranden in gotische lettering "SANCTA MARIA MAGDALENA VOCOR ANNO DOMINI M CCCCC VI"
Luiklok
Dit is het afgietsel van de kloosterzegel die de kruisheren van het klooster in Ter Apel gebruikten voor belangrijke documenten. Hiermee lieten ze zien dat het document echt was. Elke zegel is uniek, zodat meteen duidelijk is wie het document heeft ondertekend. In het midden staat de heilige Augustinus, een belangrijke heilige voor de kruisheren, omdat zij leefden volgens zijn kloosterregels. Op de tekstbanden aan beide kanten van Augustinus staat in het Latijn de tekst: "Zegel van het broederklooster van het Heilig Kruis, het huis van het nieuwe licht, Apel."
Afgietsel van het kloosterzegel van het Kruisherenklooster Ter Apel
Evgeni Golubtsov is een Russische kunstenaar die traditionele religieuze iconen combineert met hedendaagse kunstvormen. Dit kunstwerk is speciaal voor het klooster gemaakt en toont hoe Jezus Christus in het graf wordt gelegd na de kruisiging. Wat dit werk bijzonder maakt, is de manier waarop het is opgebouwd. In plaats van één groot paneel gebruikt Golubtsov 13 smalle, verticale planken en één horizontale plank. Op de verticale planken schildert hij langgerekte figuren, geïnspireerd door klassieke Russische iconen. Hoewel deze figuren niet meteen herkenbaar zijn, is op de horizontale plank duidelijk Christus te zien.
Golubtsov's atelier is gevestigd op het eiland Swijazjk in de Wolga ter hoogte van Kazan. Samen met vrienden vormt hij de "Kazanse school". Zijn werk wordt gekenmerkt door soberheid in kleur en vormgeving en door languissante figuren. Zie ook onder inv. nr. 0444 en 0810. Paneel: 'de Bewening'. Schilderij van gemengde technieken ( o.a. verf en crayon) op houtdelen, J, Golubtsov, Rusland, 1995. 165 cm x 210 cm. Geschilderde, getekende, gestoken en gegrifte figuraties op 1 horizontaal en 13 verticaal gerangschikte en onderling verbonden planken. Even onder het midden Christus, liggend aangeduid op de horizontale plank. Achter hem aanduidingen van deels zichtbare figuren op de overige planken. Rechtsonder gesigneerd en gedateerd: onduidelijk monogram (GE-cyrilisch schrift) '95. Literatuur: Nieuwsbrief Museum Klooster Ter Apel 'apell', 1999, nr. 3. Fotonr. M. 11 . 23 .
De Bewening
Dit schilderij is een kopie van Landschap met Watertje (1870) van Jan Willem van Borselen, een tijdgenoot van Albert Verwer. Van Borselen wordt gerekend tot de Haagse School en staat bekend om zijn schilderijen van winderige polderlandschappen. Waarschijnlijk maakte Verwer, destijds schoolhoofd van de school naast het klooster, deze kopie toen het originele werk deel uitmaakte van de gemeentelijke collectie. Het schilderij kwam daar terecht nadat kunstacademie Minerva het aan de gemeente Groningen schonk.
Mogelijk vervaardigd door Verwer. Vermoedelijk is dit een schilderij van de schilder Van Borselen of de schilder Marinus Adrianaus Koekkoek I (1807-1868). dit i.v.m. een vergelijkbare pasteltekening van zijn hand. (zie andere foto's), olieverf op linnen, lijst : 56 cm x 63, 5 cm . XIX ( d? ). Landschap met op de voorgrond links een waterloop met eenden, een stuw waarop een visser, rechts een weiland met twee koeien en een aanlopende vrouw met kind. Op de achtergrond, achter een boompartij, een woning, links ervan een vergezicht achter een weiland met een koe. Barokke goudkleurige houten lijst met gewelfde buitenrand waarop, in reliëf, voluterend bladwerk tegen een geruite en gepointilleerde achtergrond; binnenlijst eveneens met bladwerk tegen een gestreept fond. Fotonr. M. 11 . 1 .
Kopie van “Landschap met Watertje”
Johan Hemkes toont hier de oostzijde van het klooster, vóór de restauratie begin jaren dertig. Opvallend is de deur rechts, die destijds toegang gaf tot de woning van de dominee: de huidige sacristie en kapittelzaal. Tijdens de restauratie is deze deur verwijderd en werd het raam in ere hersteld. Met deze ets biedt Hemkes een boeiend inkijkje in het verleden van het klooster en de vele functies die het door de jaren heen heeft vervuld.
Ets van Johan Hemkes van het Klooster Ter Apel met midden voor de absis van de kapel de lindeboom (de 'Twaalf Apostelenboom') en een deel van de wit gestucadoorde oostgevel van het voormalige Kruisherenklooster met entree naar de consistoriekamer (één raam en deur). Voorts rechts van de boom een waterpomp. Prent in wit passe-partout achter glas in blankhouten lijst. Linksonder binnen de prent gemonogrammeerd en gedateerd : JH / 26 ". Buiten de prent met potlood linksonder "95 / 100 Klooster Ter Apel " , rechtsonder handtekening J. Hemkes. De prent geeft de situatie weer van voor de restauratie van 1930 - 1933. Toen is op de plaats van de deur het raam terug gerestaureerd. De vier a vijf eeuwen oude linde dankt zijn naam 'Twaalf Apostelenboom 'aan de overlevering als zouden twaalf twijgjes zijn uitgegroeid tot evenzoveel grote takken.
Ets van de oostvleugel van het klooster voor de restauratie
Hoewel deze kloostergangklok niet uit dit klooster komt, maar uit een klooster in België, heeft wel een soortgelijk type hier gehangen. De kloostergangklok speelt een centrale rol in het dagelijks leven van de kloosterlingen. Hij roept op tot gezamenlijke momenten, zoals maaltijden en gebeden, maar ook individuele personen. Elke kloosterling heeft een unieke reeks klokslagen – een combinatie van korte en lange slagen – waarmee hij wordt opgeroepen. Zo kan iedereen, waar hij zich ook bevindt, zonder te spreken worden bereikt. Dit maakt de klok een belangrijk en doeltreffend onderdeel van het kloosterleven.
Een kloostergangklok: een gotisch model hangklok. Twee lichte sierranden op de faussure en vier op de schouder. In plaats van een kroon een plaatvormig aanzetstuk dat is vastgeschroefd aan een staaf welke beweegbaar is bevestigd aan de beugel. In deze staaf een ijzeren greep waaraan een luikoord dient te worden gehangen. Halfronde beugel van muurpinnen. Klepel los bewaard. Een bronzen hangklok ( 31,5 cm; diameter: 28 cm) in draagstel ( max. h. 36 cm; max. br. 36 cm.; max. d. 35 cm) met smeedijzeren klepel en beugel; XVIII - XIX. Literatuur: Nieuwsbrief Museum Klooster Ter Apel, ''apell'' 1999 nr. 4. Fotonr. M 11.33.
Kloostergangklok
Nieuwsbrief Museum Klooster Ter Apel 'apell', 1999 no. 4.
Deze altaarsteen hoort oorspronkelijk bij het hoofdaltaar van de kanunnikenkerk en is in 1473 gewijd is aan het Heilig Kruis, de Drie-eenheid en alle engelen. Volgens verhalen zou in het kleine uitgehakte nisje, het reliekgraf, ooit een splinter van het Heilig Kruis hebben gezeten. Zonder een reliek mocht een altaar officieel niet gewijd worden. Daardoor was er in de middeleeuwen een bloeiende handel in relieken ontstaan, die niet altijd even echt waren. Het blad is versierd met vijf Maltezerkruisen, het symbool van de Kruisheren. Tijdens de restauratie in 1934 is de steen weer teruggeplaatst op zijn oorspronkelijke plek, nadat hij jarenlang was gebruikt als grafsteen.
Altaarsteen, het hoofdaltaar in de absis van de kanunnikenkerk, gemaakt van gele zandsteen. Rechthoekig blad met schuin naar binnen verlopende onderrand met de vijf ingebeitelde, breedarmige wijdingskruisjes (Malthezerkruisjes). Aan de voorzijde een rechthoekige uitkraging waarin een reliekenopening is uitgehakt. De zijden van de steen zijn gefrijnd. In de voorzijde van de steen zijn negen gaatjes (origineel?), gevuld met lood, waarin oogjes ten behoeve van het antependium. 1501 (?) (wijding kerk), 1509 (?) (wijding twee altaarstenen met hun relieken). Literatuur: - Ozinga 1934, p.3 en p.9 en Afb.14. - Ozinga 1940, p.204, p.210. - Informatieblad ca.1965. - Schuitema Meijer 1966, p.131. - Kunstreisboek 1969, p.118. - Steensma 1970, p.135. - KNOB 1975, p.23. - Verheul 1982, p.99. - Steensma 1984, p.115 (afb.). - Ronner 1986, p.78, p.80 (afb.11). Foto-nr. M 7.5
Hoofdaltaarsteen
Hoewel deze kloosterkerk ooit tot wel negen zijaltaren had, stond hier in de middeleeuwen geen altaar. Deze altaarsteen werd pas rond de jaren ’70 op deze plek geplaatst en komt oorspronkelijk uit de lekenkerk. Daar waren de altaren zorgvuldig ingedeeld: aan de noordzijde stonden altaren voor vrouwelijke heiligen, zoals Maria, Odilia en Helena, terwijl de zuidzijde was gewijd aan mannelijke heiligen, zoals Petrus, Quiriacus en Rochus. Net als het hoofdaltaar is het blad versierd met vijf Maltezerkruisen, het symbool van de Kruisheren. Dit maakt het aannemelijk dat deze altaarsteen mogelijk altijd al bij deze kerk heeft gehoord.
altaarsteen. Rechthoekig blad met een aan drie zijden schuin naar binnen verlopende onderrand. In het blad -vaag zichtbaar- de wijdingskruisjes. Aan de voorzijde is een vierkant reliekenopening uitgehakt. De randen van de steen zijn gefrijnd. In de voorrand zijn tien (origineel?) gaatjes geboord, waarin haakjes zijn aangebracht (vier ontbreken). Het blad is geplaatst op een nieuw basement. 1501 (?) (wijding kerk), 1509 (?) (wijding twee altaarstenen met hun relieken). Foto-nr. M 9.9A
Zijaltaarsteen noordwand
Dit altaar verschilt duidelijk van de andere twee in deze kloosterkerk. De altaarsteen is gemaakt van rood zandsteen en het reliekgraf, de nis voor een heilig object, bevindt zich rechts boven in het blad. Welke reliek hierin bewaard werd is onbekend. Dit zijaltaar stond oorspronkelijk in de lekenkerk en werd later hierheen verplaatst. Door de afwijkende kleur en de plaatsing van het reliekgraf wordt vermoed dat deze altaarsteen een latere toevoeging uit 1509 is, al blijft dit lastig met zekerheid vast te stellen.
Altaarsteen (zuidwand koor) van rode zandsteen; eind XV-XVIa (?). Rechthoekig blad met de vijf ingebeitelde wijdingskruisjes. De randen van de steen zijn voorzien van frijnslag.
Zijaltaarsteen zuidwand
Dit fragment is waarschijnlijk afkomstig uit de kloosterkerk. Het is gemaakt van hetzelfde rode zandsteen als de altaarsteen die nu aan de zuidkant van het koor staat. Dat het ooit een altaarsteen was, is te zien aan het ingegraveerde kruisje. Elke altaarsteen heeft er vijf, een verwijzing naar de wonden die Jezus opliep bij zijn kruisiging: in beide handen, beide voeten en zijn zij. Hoewel het altaar niet compleet bewaard is gebleven, blijft dit fragment een belangrijk onderdeel van het klooster en zijn geschiedenis.
fragment van een altaarsteen waarvan één wijdingskruisje tijdens de inventarisatie zichtbaar was. Vanwege de plaatsing van de steen geen nadere beschrijving mogelijk. 73 X 28 cm; rode zandsteen; begin (?) XVI. Literatuur: Cat.tent. Ter Apel 1994, p.22, cat.nr.41. Foto-nr. M 9.36A (onder de uit 1511 daterende steen uit Ter Apel, inv.nr.209)
Fragment van een altaarsteen
Dit sacramentshuisje bestaat uit twee delen: de sacramentsnis bovenin en de piscina eronder. Beide speelden een belangrijke rol in de katholieke mis. In de sacramentsnis werd de heilige hostie bewaard, een schijfje ongedesemd brood dat het lichaam van Jezus symboliseert. Oorspronkelijk zat hier een traliedeur voor. Boven de nis stond de Godslamp, die aangaf dat de hostie aanwezig was. De piscina, de nis eronder, werd gebruikt door de priester om na de dienst zijn handen te wassen. Omdat er hostieresten op zijn handen konden zitten, werd dit water als heilig beschouwd en afgevoerd op gewijde grond. Met zijn centrale rol tijdens de mis nam het sacramentshuisje één van de belangrijkste plekken in de kloosterkerk in.
sacramentshuisje met piscina (zuidoostwand absis) van Baumberger kalksteen. Laatgotische, rechthoekige nis met gebeeldhouwde omlijsting en ondersteuning. Aan de onderzijde een nis met op tweederde hoogte een segmentboog, waarin zich een rechthoekige gootsteen met afgeronde hoeken bevindt. Tegen de zijstijlen van deze piscina pilasters met fioelbekroning, erboven getordeerde zuiltjes met ajour bladkapitelen en geprofileerde imposten. Aan de voorzijde van het basement van het sacramentshuisje een ajour gebeitelde rand van rankwerk met druiventrossen. Ter weerszijden van de nis een holle, door kolonetten geflankeerde lijst, waarin getordeerde zuiltjes met forse kapitelen ten behoeve van beeldjes onder een pinakelbaldakijn. De buitenste kolonetten met kapiteel en impost. Ter afsluiting aan de bovenzijde een met bladwerk gedecoreerde ezelsrugboog; in het boogveld visblaastraceerwerk aan weerszijden van een driepasbogige beeldnis met console in de vorm van een pijnappel. Links en rechts van het boogveld korte pijlers met cannelures. In de bovenhelft van de nis twee stenen legbladen. In de rand boven het basement van de sacramentsnis en tegen de achterkant van de beeldnissen zijn een groot aantal steenhouwersmerken en initialen ingebeiteld (zie foto's), welke niet afzonderlijk zijn beschreven tijdens deze inventarisatie. XVIa Restauratie: Tijdens de algehele restauratie in de jaren 1931-1933. Literatuur: - Peters 1912, p.59 (materiaalvermelding: zandsteen). - Peters 1917, p.188. - Voorloopige lijst 1933, p.217. - Ozinga 1934, p.8, p.V (Afb.14), p.VI (Afb.17). - Ozinga 1940, p.210 (XVIa), Pl.LXXIV,1. - D.P.R.A. Bouvy, Middeleeuwsche beeldhouwkunst in de Noordelijke Nederlanden, Amsterdam 1947, p.174. - Informatieblad ca.1965. - Schuitema Meijer 1966, p.130. - Kunstreisboek 1969, p.118. - Steensma 1970, p.135. - KNOB 1975, p.23. - Verheul 1982, p.99. - Steensma 1984, p.115 (afb.). - Ronner 1986, p.79-80 (en afb.11 en 13). - Beeldengids 1994, p.51, AO8. - Cat.tent. Ter Apel 1995, p.28. Foto-nrs. M 8.35 en M 7.4 M 9.13A, M 9.12A, M 9.11A, M 9.10A (details: steenhouwersmerken)
Sacramentshuisje met piscina
In de middeleeuwen leefden kanunniken en lekenbroeders gescheiden van elkaar, ook tijdens de kerkdienst. Deze scheiding werd gemarkeerd door het doksaal, een muur die de twee groepen van elkaar afsloot. Aan de kant van de kanunniken was het doksaal waarschijnlijk versierd met beelden van Maria en de twaalf apostelen, aan de lekenkant met verschillende heiligenbeelden. Hiervan is alleen het beeld van Antonius Abt, een belangrijke heilige voor de Kruisheren, bekend. Dit beeld heeft vermoedelijk links van de doorgang gestaan, omdat boven de nis een uitgehouwen varken te zien is; het symbool van Antonius.
Laatgotisch doxaal van Baumberger kalksteen
Doksaal
Deze sedilia, of priestergestoelte, is één van de topstukken van het klooster. De rijk versierde stoelen zijn speciaal gemaakt voor de prior en de twee priesters die hem assisteerden tijdens belangrijke missen. Boven de zitplaatsen zijn scènes uit het kerstverhaal te zien: de aankondiging door de engel Gabriel, de geboorte van Jezus en de aanbidding van de drie koningen. Oorspronkelijk was het gestoelte nog rijker versierd, maar veel beelden gingen verloren toen de kerk protestants werd, evenals enkele gezichten van de figuren. Ondanks de verloren versieringen blijft de sedilia een indrukwekkende herinnering aan het verleden van het klooster.
Driedelig, laatgotisch priestergestoelte van Baumberger kalksteen aan de zuidwand van het koor, ook Levietengestoelte genoemd, staande op een verhoog van twee treden en bestaande uit gewelfde, door ajour traceerwerk gescheiden en overhuifde nissen. Aan de voorzijde van de zittingen telkens dubbele blinde raamtraceringen. In de tussenschotten tweemaal twee open nissen. De beide zijwanden zijn dicht en voorzien van een driepasboog. Aan de voorzijde, aan weerszijden van de zetels, geprofileerde basementen waarop kolonetten en twee getordeerde zuiltjes met bladkapitelen. Deze dragen het voetstuk van beeldnissen. De kolonetten lopen door; de kapitelen ervan ondersteunen de met hogels versierde baldakijntjes van de nissen. Boven de centrale kolonet opnieuw een kolonet, die een kort getordeerd zuiltje met bladkapiteel ondersteunt. Hierop rust het voetstuk van een met raamtraceerwerk versierde beeldnis met ojiefbogige afsluiting. Aan weerszijden van deze kolonet, ter hoogte van de zwikken van de rondbogen aan de voorzijde van het gestoelte, opnieuw twee kortere beeldnisjes. In de zwikken traceerwerk met bladmotieven. Boven de rondbogen drie velden, afgesloten door met hogels versierde ojiefbogen, gevuld met reliëfvoorstellingen van 1. de Annunciatie, 2. de Geboorte van Christus, 3. de Aanbidding der Wijzen. Ad 1: Links de geknielde engel Gabriël en profil, "met een zegevaantje in de hand, dat zich schijnt te ont- plooien" (Bouvy), rechts Maria, half geknield, half zittend, terwijl ze in een boek leest. Ad 2: Centraal de kribbe met het (ontbrekende) Kind, links en rechts ervan Maria en Jozef, geknield en weergegeven en profil. Maria strekt haar handen uit naar het Kind, Jozef vouwt ze in gebed. Ad 3: Maria, rechts van het midden gezeten met het Kind in de armen, wendt zich naar één van de Wijzen die geknield vóór haar een geschenk aanbiedt. Links ervan een staande Wijze, eveneens met een geschenk; samen met Maria vormt hij de kern van de compositie. Geheel links de derde Wijze, geknield in de richting van Maria; ook hij draagt en geschenk aan. De ojiefbogen lopen uit in bladconsoles, die de met pinakels afgesloten beeldnissen ondersteunen. Aan weerszijden van deze beeldnissen ojiefbogen met door rondbogen omsloten driepassen. Opmerking: Op de ornamenten komen huismerken voor, evenals graffiti in de vorm van namen en jaartallen. Restauratie: In de jaren 1931-1933 zijn enige verdwenen gedeelten aangevuld: de westelijke luchtboog van de bekroning van het middelste boogveld (Ozinga 1940, Pl.LXXVII,3) en de beide boogvelden met driepastracering onder de oostelijke zitplaats.
Sedilia
Deze koorbanken maken nog altijd deel uit van de originele kloosterkerk en worden gebruikt door de kanunniken tijdens hun lange gebeden. Omdat zij vaak staand bidden, zijn aan de onderkant van de klapbanken zitsteunen, zogenaamde misericordes, uitgesneden. Hier kunnen ze tegen leunen voor ondersteuning. De misericordes zijn versierd met verschillende mannenkoppen, sommige met opvallende kenmerken zoals slagtanden en lange oren. Oorspronkelijk hadden de banken ook houten baldakijnen, maar deze zijn later verwijderd. Van de oorspronkelijke versieringen is slechts een klein deel op enkele panelen bewaard gebleven.
laatgotisch koorgestoelte, koorbanken bestaande uit dertig zetels met misericordes in de vorm van rustieke, wat ruw gesneden koppen
Koorbanken
Dit 17e eeuws offerblok heeft altijd in de kerk gestaan en is stevig afgesloten met zwaar ijzerbeslag en een hangslot. Dat is ook nodig, want het bevat geld en bevindt zich op een plek waar diefstal een risico is. Via de gleuf met een trechter bovenin kunnen mensen hun offer doneren. Oorspronkelijk werd dit offerblok gebruikt voor kerkelijke giften, maar tegenwoordig kunnen bezoekers hier bijdragen aan het behoud van het museum.
eikenhouten offerblok met rechthoekige stam met kruisvoet en staande, ijzeren trechter in top. Volgens Meindersma (zie documentatie) zou zich nog een tweede, negentiende eeuws offerblok in Ter Apel bevinden.
Offerblok
De kansel wordt gebruikt door de geestelijke om tijdens de kerkdienst tot de gemeenschap te spreken. Hoewel de preekstoel tegenwoordig vaak met het protestantisme wordt geassocieerd, maken ook katholieken hier al sinds de middeleeuwen gebruik van. Deze kansel is in 1711 speciaal voor de kloosterkerk gemaakt door Anthony Verburgh, de stadsbouwmeester van Groningen. De stad Groningen was namelijk tot 1976 eigenaar van het klooster en de omliggende gronden. Om dit te benadrukken, is de kansel versierd met het wapen van Groningen, een duidelijk symbool van het stadsbestuur dat hier de macht had.
Zeszijdige gelakt eikenhouten kansel in de lekenkerk, geplaatst tegen de wand van het doxaal.
Kansel
Staten Bijbel uit Amsterdam, gedrukt in 1667, door de weduwe van Paulus Aertsz van Ravensteyn (de weduwe van de eerste drukker van de Staten Bijbel). Zij ging door met het drukken van de gecorrigeerde uitgave van de Staten Bijbel. Deze corrigeerbijbel wordt gezien als de beste en zuiverste uitgave van de Staten Bijbel. Te herkennen aan de tekst op de titel pagina: “Van de Druckfauten ende Mis-stellingen, die in de eersten Druck gevonden worden, door ghemeene ordre der Nederlandsche Kercken, verbetert.” Deze Bijbel is 10 jaar na de eerste druk van de corrigeerbijbel uitgegeven.
statenbijbel. Band met centraal blind stempelwerk in de vorm van een arabeskmotief. Hoek- en klampbeslag opengewerkt met voluten; getordeerde klampen. Literatuur: - Schuitema Meijer 1966, p.87. - Wilco C. Poortman, Bijbel en prent, twee delen, Den Haag 1983, I: Boekzaal van de Nederlandse bijbels, p.147, p.151, p.232. - Cat.tent. Ter Apel 1994, p.25, cat.nr.73. - Deze uitgave wordt algemeen gezien als de beste Statenbijbel-editie. - In 1638 had men in Ter Apel al eens een kanselbijbel aangeschaft. Deze blijkt te zijn verdwenen (Schuitema Meijer). In 1806 kocht men wederom een bijbel, met beslag. Is dat de onderhavige bijbel, die men tweedehands heeft aangeschaft?
Statenbijbel
weduwe van P.A. (Paulus Aertsz) van Ravensteyn
In dit doopvont wordt het water bewaard dat wordt gebruikt bij de doop, een belangrijk ritueel in het christendom. De drie poten en armen van de standaard symboliseren de Heilige Drie-eenheid: de Vader, de Zoon en de Heilige Geest.
Bekken met standaard op drie welvende poten, bestaande uit vlakke, breed uitlopende strips. Ronde stam. Drie gebogen ribben lopen omhoog ter ondersteuning van de ronde ring, waarin het bekken is geplaatst. Rond, diep bekken met vlakke rand en profielrandje, waaraan een afhangende ring. Foto-nr. M 10.5 bekken met standaard. standaard: h.96 cm, diam. bovenzijde 29,5 cm; bekken: diam. 39 cm; koper (bekken), ijzer (standaard); XIX (?).
Doopvont
Kloostertuinen zijn tuinen om of in het klooster. In de middel­eeuwen waren ze meestal centraal gelegen met rondom de klooster­gebouwen. De tuinen hebben historisch gezien verschil­lende bestaans­redenen. De kruidentuin (herbularius) had vooral een genees­kundige functie. In deze tuin bevindt zich een verzameling van medicinale kruiden, verfplanten en keukenkruiden in met buxus omzoomde perken.
Kloostertuin van het Klooster Ter Apel
Het eerste deel van de Latijnse naam Achillea millefolium komt van de Griekse held Achilles. Hij zou het Duizendblad hebben gebruikt om de wonden van zijn soldaten tijdens de Trojaanse oorlog mee te stelpen en te genezen. Het blad heeft niet alleen een bloedstelpende werking, maar door de in het blad aanwezige flavonoïden heeft het ook een ontstekingsremmende werking. Door een andere inhoudsstof, salicylzuur, heeft het ook een pijnstillende werking. Het tweede deel van de naam is Latijn voor duizendbladig. Dit is niet moeilijk te verklaren. De bladeren lijken immers, doordat ze zich steeds verder splitsen, uit duizenden kleine blaadjes te bestaan. De lijst van toepassingen van dit kruid is lang; zo werd het door de Benedictijnen, in plaats van Hop, gebruikt bij de bereiding van bier, en in de zeventiende eeuw was het een populaire groente. De jonge bladeren werden als spinazie gegeten. (Bron: Van akelei tot zwarte nieswortel, De kruidentuin van Museum Klooster Ter Apel, Nico Rookmaker, 2020)
Achillea millefolium, duizendblad, medicinale plant, verfplant
Duizendblad (Achillea millefolium)
Wie de bloem van de Aquilegia vulgaris goed bekijkt ziet hoe bijzonder deze is. De geslachtsnaam Aquilegia is afgeleid van het woord aquila wat adelaar betekent. Dit is een verwijzing naar de vorm van de sporen op de bloem, die een gelijkenis vertonen met de klauwen van deze roofvogel. Alle delen van de plant zijn zwak giftig. Hildegard von Bingen beschreef in de 12e eeuw de vermeende medicinale werking van Akelei. Ze beval het aan bij huidaandoeningen. Omdat ze Akelei bij de koude planten indeelde zou het ook werkzaam zijn bij koorts. (Bron: Van akelei tot zwarte nieswortel, De kruidentuin van Museum Klooster Ter Apel, Nico Rookmaker, 2020)
Aquilegia vulgaris, wilde akelei, medicinale plant
Wilde akelei (Aquilegia vulgaris)
Lysimachia vulgaris wordt vooral als verfplant toegepast. De wortels geven aan textiel een bruine kleur, de bladeren en stengels een gele. De bruinrode vlek in de bloemen op de kroonslippen is binnen de signatuurleer opgevat als een aanwijzing dat de plant zou helpen als bloedstelpend middel. Plinius de Oude dichtte de Grote Wederik heel andere capaciteiten toe. Hij schreef al zo’n 2000 jaar geleden in zijn Naturalis historia het volgende: “De rook van gebrande wederik kan de slangen verdrijven en de vliegen ombrengen”. (Bron: Van akelei tot zwarte nieswortel, De kruidentuin van Museum Klooster Ter Apel, Nico Rookmaker, 2020)
Lysimachia vulgaris, grote wederik, verfplant
Grote wederik (Lysimachia vulgaris)
Wie goed naar de bloemkelk van de Arisaema triphyllum met de mooiste naam van onze kruidencollectie kijkt, ziet meteen de verklaring van deze Nederlandse naam. De bloeiwijze bestaat uit een blad, de bloeikolf genaamd, die lijkt op een preekstoel. Hierin bevindt zich een vlezige aar (de spadix). Op de spadix zitten de eigenlijke bloemen. Een opvallende eigenschap is dat de meeste bloemen op de spadix aanvankelijk mannelijk zijn maar er ontstaan, naar mate de planten ouder worden, meer vrouwelijke bloemen. De plant bloeit van mei tot juni en wordt bestoven door vliegjes die worden aangetrokken door een aasgeur die de bloem verspreidt. De Arisaema triphyllum is net als bijvoorbeeld de Aronskelk in staat is om de temperatuur van de spadex enkele graden te verhogen om zijn geur te versterken en zo meer insecten te lokken. (Bron: Van akelei tot zwarte nieswortel, De kruidentuin van Museum Klooster Ter Apel, Nico Rookmaker, 2020)
Arisaema triphyllum, Jan-op-de-preekstoel, medicinale plant
Jan-op-de-preekstoel (Arisaema triphyllum)
Cochlearia officinalis werd al in de16e eeuw door schippers uit met name de Scandinavische landen op lange zeereizen meegenomen als geneeskrachtig kruid. Men wist toen nog niet waarom, maar door het eten van de bladeren van dit plantje kon men scheurbuik (scorbuut) voorkomen. Het was overigens ook ongeveer het eerste plantje dat ze tegenkwamen als ze na een zeereis aan land kwamen omdat Lepelblad op de zilte bodem langs de kust van West- en Noord-Europa groeit. Nu weten we dat de geneeskrachtige werking door het hoge vitamine C-gehalte komt. (Bron: Van akelei tot zwarte nieswortel, De kruidentuin van Museum Klooster Ter Apel, Nico Rookmaker, 2020)
Cochlearia officinalis, echt lepelblad, keukenkruid
Echt lepelblad (Cochlearia officinalis)
De naam Herfsttijloos komt van tijloos/tijdloos omdat deze plant in de herfst pas bloeit en het blad zich pas het jaar daarop vormt. Colchicum autumnale is zeer giftig en zelfs het loof ervan in veevoer is giftig. In de middeleeuwen werd de plant gezien als een toverkruid. In de volksgeneeskunde werd de plant onder andere gebruikt tegen geelzucht. Ook zou de knol bescherming bieden tegen tandpijn en de pest. In verband met het bijgeloof dat de drager van een knol van deze plant beschermd was tegen pest en andere besmettelijke ziekten, is wellicht de volksnaam Levensbloem te verklaren. (Bron: Van akelei tot zwarte nieswortel, De kruidentuin van Museum Klooster Ter Apel, Nico Rookmaker, 2020)
Colchicum autumnale, medicinale plant
Herfsttijloos (Colchicum autumnale)
De Latijnse naam van Kaardenbol is Dipsacus fullonum. Dipsacus betekent drinkbeker/dorstlesser. Fullonum komt van fullo (latijn) en betekent wolkammer. Dit omdat vroeger met behulp van de gedroogde bloemhoofden de wol werd gekaard/gekamd. De uitgebloeide bloemhoofden van Kaardenbollen werden gebruikt en gekweekt voor laken- en wolbewerking. Het bloemhoofd van de Kaardenbol heeft tussen de bloemen vele stugge stekels; aan deze stekels zitten kleine haakjes. De vezels in een pluk wol werden met deze stekels gekamd om de haren in dezelfde richting te krijgen. En om laken en wol te borstelen en een pluizig oppervlak te geven. De bloemhoofdjes van de Kaardenbollen werden in een houten frame vastgemaakt en over of door de wol of het laken getrokken. Dit proces werd ook wel kaarden genoemd. (Bron: Van akelei tot zwarte nieswortel, De kruidentuin van Museum Klooster Ter Apel, Nico Rookmaker, 2020)
Dipsacus fullonum, medicinale plant
Grote kaardenbol (Dipsacus fullonum )
Het poeder van de Helleborus niger’s gedroogde wortels induceert een hevig niezen en heeft daarmee een reinigende werking. De Kerstroos staat bekend als heksenkruid. Een heksenkruid is een plant die volgens overleveringen veelvuldig is gebruikt door zogenaamde heksen en kruidenvrouwen vanwege een bepaalde werking. De heksenkruiden bevatten stoffen met bepaalde hallucinogene, verdovende, geneeskrachtige, rustgevende of andere werking. De planten zijn vaak zeer giftig, vergiftigingsverschijnselen kunnen soms al optreden bij aanraking met de huid. (Bron: Van akelei tot zwarte nieswortel, De kruidentuin van Museum Klooster Ter Apel, Nico Rookmaker, 2020)
Helleborus niger, medicinale plant
Kerstroos (Helleborus niger)
Hyoscyamus niger heeft prachtig geaderde bloemen. Ze hebben kleverige bladeren en de plant geeft een aparte, onaangename geur af. De hele plant is erg giftig. De bladeren en zaden werden voor hun roesopwekkend effect gerookt. De oude volksnamen Dolkruid en Malwillempjeskruid wijzen op de hallucinogene werking van de plant. (Bron: Van akelei tot zwarte nieswortel, De kruidentuin van Museum Klooster Ter Apel, Nico Rookmaker, 2020)
Hyoscyamus niger, medicinale plant
Bilzekruid (Hyoscyamus niger)
In de oudheid werd de geur van de wortel van de Iris germanica, die lijkt op viooltjesgeur, beschouwd als een afrodisiacum. In de middeleeuwen werd de wortel tot poeder gemalen en in een zakje op het lichaam gedragen en edelen in de 18e eeuw strooiden iriswortelpoeder op hun pruiken om ongewenste geurtjes te verdoezelen. In de volksgeneeskunde verwerkte men iriswortel in medicijnen tegen bronchitis, oedeem en leverkwalen. De aromatherapie maakt gebruik van de harmoniserende en geneeskrachtige werking van iriswortelessence, dat een gunstige invloed zou hebben op creativiteit, liefde en intuïtie. Ook in gezichtslotions, crèmes en bodymilk wordt iriswortel verwerkt vanwege de verzorgende en voedende werking. (Bron: Van akelei tot zwarte nieswortel, De kruidentuin van Museum Klooster Ter Apel, Nico Rookmaker, 2020)
Iris germanica, medicinale plant
Baardiris (Iris germanica)
Leonurus cardiaca is een tot 1 meter hoge vaste plant die bloeit van juni tot augustus. Het heeft een dikke vierkante stengel. De bloemen groeien dicht op een in kransen langs de stengel. De circa 1 centimeter grote bloemen zijn roze met paarse vlekken. De bovenlip is op de rug sterk behaard, de Engelsen noemen hem daarom soms ook wel lion’s ear. Hartgespan wordt al eeuwen gebruikt in zowel de Westerse als de Oosterse kruidengeneeskunde om ontsteking van de baarmoeder tegen te gaan. Hartgespan bevat leonurine, een stof die de samentrekking van de baarmoeder na de geboorte bevordert. Het kan ook gebruikt worden om de menstruatie te regelen en bij de behandeling van klachten bij de overgang. Vandaar dat Hartgespan in het Engels ook wel Motherwort genoemd wordt. (Bron: Van akelei tot zwarte nieswortel, De kruidentuin van Museum Klooster Ter Apel, Nico Rookmaker, 2020)
Leonurus cardiaca, medicinale plant
Hartgespan (Leonurus cardiaca)
Solidago virgaurea wordt al sinds de oudheid gebruikt als wondkruid bij kneuzingen en snijwonden. Hiervoor worden de verse bladeren gestampt en op de wond gelegd of als droog poeder op de wond gestrooid. Solidago komt van het Latijnse solidare, dat bevestigen, gezond maken of versterken betekent en ago dat ‘ik maak’ betekent. Een thee gemaakt van de bloemhoofdjes heeft een urinedrijvende werking, stimuleert de nierwerking en kan nier- en blaasontsteking helpen voorkomen. De inhoudsstoffen flavonoïden, saponinen en leiocarposide verhogen namelijk de urineproductie en hebben antiseptische en ontstekingswerende eigenschappen. Dodonaeus schreef over de werking op nierstenen: “Dit cruydt verweckt de pisse, ende iaeght af de steenen ende ’t graveel van de Nieren, ende breeckt den steen, ende lost met eenen alle de taeye rauwe slijmerachtighe vochtigheden, die de doorganghen van de pisse besetten ende verstoppen”. (Bron: Van akelei tot zwarte nieswortel, De kruidentuin van Museum Klooster Ter Apel, Nico Rookmaker, 2020)
Solidago virgaurea, medicinale plant, verfplant
Guldenroede (Solidago virgaurea)
Eén van twee identieke 18e-eeuwse penkandelaars uit de 18e eeuw afkomstig uit de Zuidelijke Nederlanden, het huidige België. Deze kandelaars zijn geïnspireerd op Italiaanse ontwerpen uit de 17e eeuw. Ze worden gebruikt tijdens katholieke erediensten op het altaar, maar ook als verlichting in woningen. Waar deze specifieke kandelaars hebben gestaan, is niet bekend. Wat wel zeker is, dat ze door de jaren heen als bron van verlichting hebben gediend.
Geelkoperen penkandelaar, rustend op driepas poten. Neo-gothiek. Datering 18e eeuw, mogelijk 17e. Herkomst: zuidelijke Nederlanden. Maat: hoogte incl. pen 45 cm, breedte voet 15 cm.
18e-eeuwse penkandelaar
Geelkoperen penkandelaar, rustend op driepas poten. Neo-gothiek. Datering 18e eeuw, mogelijk 17e. Herkomst: zuidelijke Nederlanden. Afmetingen: hoogte incl. pen 45 cm, breedte voet 15 cm.
Dit kleine beeldje van Madonna met kind is niet bedoeld voor een grote kerk, maar voor persoonlijk gebed op een huisaltaar of in een kloostercel. Het is zorgvuldig met de hand gesneden uit vruchtboomhout, waarschijnlijk appel, peer of kers. Vruchtboomhout is geliefd bij beeldsnijders: het splintert nauwelijks en is prettig om mee te werken. Maar het had ook een diepere betekenis. In de katholieke traditie wordt dit soort hout verbonden met Maria en staat symbool voor liefde, zachtheid, vruchtbaarheid en het paradijs.
Vruchtboomhouten beeld van madonna met kind. Restanten van polychromie. Enkele beschadigingen, waaronder het ontbreken van de rechterarm van Maria en en de handen van het kind. Sporen van verguldsel in de plooien. Afmetingen: hoogte: 20 cm, breedte: 6,5 cm. Datering: mogelijk rond 1600.
Beeld van madonna met kind
Antonius van Padua is een zeer geliefde en veel aangeroepen heilige onder katholieken. Hij is niet alleen de beschermheilige van onder andere het huwelijk, tegen de pest en de orde van de Franciscanen, maar bovenal de beschermheilige voor het terugvinden van verloren voorwerpen. Daarom wordt hij door katholieken vaak aangeroepen om zoekgeraakte spullen terug te vinden, meestal met de woorden: “Heilige Antonius, heilige man, maak dat ik mijn … vinden kan.”
Vruchtboomhouten beeld van broeder of monnik met kind in zijn handen. Gemonteerd op een trapeziumvormig voetstuk en met achterplaat. Sporen van polychromie. Het hoofd van het kind ontbreekt. Totale hoogte: 15,8 cm. hoogte beeld: 10,3 cm. Datering: mogelijk rond 1600.
Beeld van Sint Antonius van Padua
Door beschadiging aan de handen van dit beeldje is het moeilijk met zekerheid vast te stellen welke heilige hier is afgebeeld. Heiligen zijn vaak te herkennen aan specifieke attributen, zoals een staf, boek of dier. Zo kunnen ook ongeletterde gelovigen herkennen om wie het gaat, zonder de naam te lezen. Het is mogelijk dat dit een beeld is van Sint Remigius, de apostel van de Franken en beschermheilige van Frankrijk. Hij wordt vaak afgebeeld met een bisschopsmijter en staf. Helaas blijft zonder de oorspronkelijke attributen de ware identiteit slechts een vermoeden.
Vruchtboomhouten, verguld beeld van heilige of bisschop, met mijter en een kruis op zijn borst. Stola op zijn onderkleed en met opengeslagen mantel. Resten van polychromie, o.m. veel bladgoud en rood. De linkerhand ontbreekt, de rechterhand is beschadigd. Had waarschijnlijk een staf in de linkerhand. Gemonteerd op een rond houten basement van later datum. Afmetingen: hoogte: 27,5 cm, breedte: 14 cm. Datering: mogelijk 16e eeuw (XVI/XVII)
Beeld van een bisschop of heilige
Dit portret toont een oude man met een baard. Het lijkt een fragment te zijn van een groter werk. Dit roept vragen op: wie is deze man? Was hij een heilige? Waar kijkt hij naar? En wat voor stuk stof hangt er achter hem? Maar vooral: waar is de rest van het schilderij gebleven? In het verleden werden grote schilderijen, zoals altaarstukken, regelmatig in stukken gezaagd en afzonderlijk verkocht. Dit maakte transport eenvoudiger en leverde meer op.
Klein olieverfschilderij. Schildering is een fragment van een groter geheel. Voorstelling van een oude man met baard, met een gordijn op de achtergrond. De man kijkt omlaag en heeft schijnbaar een attribuut of instrument in zijn linkerhand. Schilderij is apart bevestig in een zeer royaal uitgevoerde houten rand, goudkleurig met aan de buitenzijde een rand met bladmotief uit de 2e helft van de 19e eeuw. Afmetingen: incl. lijst 25,5 cm hoog en 24,5 cm breed; excl. lijst: 11 cm hoog en 9 cm breed.
Schilderij van een oude man met baard
Oude man met baard
Dit houten bordenrek uit de 19e eeuw kan worden gezien als de voorloper van het moderne afwasrek dat we vandaag de dag nog steeds gebruiken. De borden kunnen na de afwas in de rekken worden gelegd om te drogen. Het overbleven water kan makkelijk weglopen door de gaten in het onderste plankje. Het rek hangt aan de muur, klaar voor de volgende maaltijd. Zowel handig als hygiënisch.
Eikenhouten bordenrek. Trapeziumvormig. Achterplaat gemonteerd met twee rijen van twaalf pennen voor twaalf borden. Boven- en onderplaat verbonden door twee gedraaide spijlen. Onderplaat met twaalf gaten voor twaalf lepels. Afmetingen: hoogte: 66 cm, breedte 28 cm aan de voorzijde en 12 cm aan de achterzijde. Datering: 19e eeuw, met latere restauraties.
Bordenrek
Dit beeldje van Maria met het kindje Jezus is speciaal gemaakt voor persoonlijk gebed, bijvoorbeeld op een huisaltaar of in een kloostercel. Zo konden gelovigen zich ook thuis met hun geloof verbinden. Het beeldje laat zien hoe belangrijk Maria is in het dagelijks geloofsleven van katholieken. Zij wordt gezien als een bron van troost, rust en moederlijke toewijding – iets wat ook terug te zien is in de manier waarop Maria is afgebeeld: met een houding die liefde, geborgenheid en innerlijke rust uitstraalt. Zo vertelt dit beeld op een intieme manier een verhaal over geloof in het dagelijks leven.
Vruchtboomhouten beeld, voorstellende vrouwfiguur en kind. Op gezwart houten gedraaid basement. Linkerbeen van het kind ontbreekt. Hoogte 18 cm; XVIII
Beeld van Maria met kind
Dit beeld van Jezus is niet gemaakt voor een kerk, maar voor op een klein huisaltaar of in een kloostercel, waar het wordt gebruikt voor persoonlijk gebed. Jezus staat met beide armen wijd geopend – een uitnodigend gebaar, alsof Hij de gelovige wil omhelzen. Deze houding is niet alleen bedoeld om de barmhartigheid van Jezus te laten zien, maar ook om de gelovige troost en houvast te bieden tijdens het bidden en zo te helpen zich dichter bij God te voelen. Daarom zijn beelden zoals deze zeer geliefd in kloosters en gelovige huishoudens.
Eikenhouten beeld, voorstellende Christus met de handen schuin omlaag gericht. Vlakke achterzijde. Duimen ontbreken alsmede twee vingers van de rechterhand. Hoogte 61 cm; XVIII.
Beeld van Jezus
In de middeleeuwen was Christoffel één van de belangrijkste heiligen die werd aangeroepen in geval van nood, vooral ter bescherming tegen een onvoorziene dood. Vanwege de lage levensverwachting in die tijd was die bescherming hard nodig. Daarom was het beeld van Christoffel overal te vinden: op marktpleinen, huizen en in kerken. Men geloofde namelijk dat wie het beeld van Christoffel had gezien, die dag beschermd was tegen een plotselinge dood. Het is dan ook geen wonder dat hij de patroonheilige is van reizigers en verkeersdeelnemers.
Vruchtboomhouten beeld van sint Christoffel die Christus op zijn schouder draagt. Christus draagt op zijn beurt de wereld op zijn op schouder (wereldbol). De stok in de rechterhand van st. Christoffel ontbreekt. Gemonteerd op plat houten voetstuk. Hoogte 30 cm; XVIII.
Beeld van Sint Christoffel
Dit reliëf was oorspronkelijk een deurtje van een kast of misschien van een altaarstuk – het sleutelgat is zelfs nog zichtbaar. De engel legt zijn rechterhand op het hart en houdt tegelijkertijd een spreekrol vast. In de christelijke kunst is dat een teken dat hij spreekt. Vaak staat er een bijbelcitaat op zo’n rol, al is die in dit reliëf leeg. Waarschijnlijk maakte dit beeld deel uit van een groep figuren – mogelijk andere engelen, of als onderdeel van de annunciatie: het moment waarop Maria hoort dat ze zwanger is. Al blijft dat slechts een vermoeden.
Houten paneel, waarschijnlijk lindenhout, gesneden in verdiept reliëf, met een knielende engelfiguur. Oorspronkelijk deur van een kast (mogelijk altaarstuk). Sleutelgat aan de linkerzijde. Hoogte 60 cm, breedte 48 cm; XVIII.
Reliëf met engel
Dit is een beeld van Sint Agnes, een heilige uit de derde eeuw na Christus. Volgens de overlevering wilde zij haar maagdelijkheid bewaren voor Christus. Daarom werd ze gestraft en naar een bordeel gebracht. Op wonderbaarlijke wijze werd haar naaktheid bedekt door haar snel groeiende haar. Ze overleefde ook een brandstapel, maar werd uiteindelijk gedood met een zwaard in de nek. Acht dagen later verscheen ze aan haar ouders, gekleed in goud en met een lam aan haar zijde. Dat lam is één van haar bekendste attributen, samen met een diadeem zoals bij dit beeld.
Eikenhouten beeld, voorstellende een vrouwenfiguur met losse lange haren en een band in het haar. Restauraties aan de rechterhand. Hoogte 61,5 cm; XVIII.
Beeld van Sint Agnes
Willibrord is één van de belangrijkste heiligen van Nederland. Hij bracht het christendom naar de Lage Landen en delen van Duitsland, en wordt daarom ook wel de Apostel van de Friezen genoemd. In die tijd vormden de Friezen een machtig volk met een rijk dat zich uitstrekte over wat nu Nederland, Noord-Duitsland en Denemarken is. Willibrord stichtte overal in Nederland kloosters, kerken en vestingen, met zijn bisschopszetel in Utrecht. Voor zijn missiewerk wordt hij nog altijd in veel kerken vereerd. In de Heilige Willibrordkerk in Olburgen staat een vrijwel identiek beeld als dit, maar dan op grotere schaal.
Eikenhouten beeld, voorstellende een heilige of bisschop met mijter, staande op een rechthoekig voetstuk. De tenen van de rechtervoet ontbreken. Hoogte 80 cm; XVIII/XIX.
Beeld van Sint Willibrord
Deze kandelaar is ontworpen in de neobarokstijl, een stroming uit de late 19e en vroege 20e eeuw die inspiratie haalt uit de barok van de 17e eeuw. Deze stijl staat bekend om zijn uitbundige, ronde en sierlijk gebogen decoraties, wat de kandelaar een elegante en rijke uitstraling geeft. Dit type kandelaar werd zowel gebruikt tijdens katholieke erediensten op het altaar, maar ook als verlichting in woningen.
dunwandig gepatineerde koperen penkandelaar op driepas voet, waarin medaillons. Schacht gedecoreerd met o.a. bloemen, acanthusblad en lobben. Aan de bovenzijde een gelobde afhangende kraag. Neo-barok.
Penkandelaar in neobarokstijl
Dit pendant portret toont Everhardus Arnoldus Cappenberg. Hij is geboren in het Duitse plaatsje Neuenberg, waar ze tot in de 19de eeuw Nederlands spraken. In 1822 wordt hij pastoor van de kloosterkerk in Ter Apel. Elf jaar later trouwt hij met Maria Alegonda Lieftinck-Cappenberg, en samen krijgen ze zeven dochters, waarvan er twee jong overlijden. Het echtpaar woont tot Everhardus pensioen in 1867 in één van de woningen in de westvleugel van het klooster. Hij is een gewaardeerd pastoor, maar laat weinig noemenswaardige sporen na.
Ovaal ingekleurd portret van Everhardus Arnoldus Coppenberg in zwarte houten lijst (breedte 7 cm). Op bijbehorende karton staat: geb. op 3 juli 1799 te Veldhouzen in leven predikant bij de H.H. Kerk te Ter Apel gem. Vlagwedde. overleden den 21 aug. 1873 als emeritus predikant Haren bij Groningen. 1 graf 117, 1 afd 1 kluster(?)
Foto van Everhardus Arnoldus Coppenberg
Dit pendant portret toont Maria Alegonda Lieftinck-Cappenberg, vrouw van Everhardus Arnoldus Cappenberg. In 1822 wordt Everhardus pastoor van de kloosterkerk in Ter Apel. Elf jaar later trouwt hij met Maria, en samen krijgen ze zeven dochters, waarvan er twee jong overlijden. Het echtpaar woont tot Everhardus pensioen in 1867 in één van de woningen in de westvleugel van het klooster. Hij is een gewaardeerd pastoor, maar laat weinig noemenswaardige sporen na.
Ovaal portret van Maria Alegonda Lieftinck in zwart houten lijst (breedte 7 cm). Met bijbehorend karton: ingelijst door Joh. Plaat Spiegelfabriek Groningen opnieuw ingelijst door R Berends schilder Ter Apel 1965. Maria Aldegonda Liefninck, geb. 12 april 1804 echtgenote van E.A. Cappenburg, overleed te Groningen 9 nov. 1882. Begraven op de Zuider-begraafplaats te Groningen Zuid oost hoek 1 Kl.
Foto van Maria Alegonda Lieftinck
Cynara cardunculus werd al vanaf de 4e eeuw v.C. door de Romeinen en de Grieken gegeten. Om het te kunnen eten wordt aan het eind van de zomer het blad van de plant bij elkaar gebonden zodat alleen de top onbedekt blijft. Na drie weken zijn de bladeren bleek en zacht. De bladribben, de hartbladen en de mergachtige stengel zijn dan eetbaar en kunnen in verscheidene toebereidingen gegeten worden. De Kardoen kan heel hoog worden. In de kruidentuin is het de sterkste groeier van allemaal. Hij wordt ruim 2 meter hoog. De plant bloeit van augustus tot september en kan goed tegen droogte. (Bron: Van akelei tot zwarte nieswortel, De kruidentuin van Museum Klooster Ter Apel, Nico Rookmaker, 2020)
Cynara cardunculus, keukenkruid
Kardoen (Cynara cardunculus)
Volgens het Bijbelverhaal ging Jezus op de avond voor zijn kruisiging met elf van zijn leerlingen naar Getsemane. Daar bad Jezus om gespaard te blijven voor het aanstaande lijden aan het kruis, al accepteerde hij dat dit niet kon worden voorkomen. Nadat hij terug kwam van het bidden werd hij verraden door zijn leerling Judas en gearresteerd. Het reliëf toont het moment waarop Jezus zich onderwerpt aan de wil van God, die in de vorm van een engel wordt afgebeeld. Op de achtergrond slapen drie van zijn leerlingen onder een oude olijfboom – de boom waarvoor Getsemane bekendstaat.
Houten reliëf, voorstellende Christus in Getsemane. Titel: Vader niet mijn wil, maar uw wil geschiede. Houten reliëf in donkerhouten omlijsting (met spijkertjes aan de achterzijde). Voorstelling: biddende Christus in Getsemane naar engel die kelk vasthoudt. Links onder olijfboom 3 (slapende) apostelen, op achtergrond gebouw uit Jerusalem. Hoogte (incl. lijst) 37 cm, breedte (incl. lijst) 49,5 cm. Breedte lijst 1,5 cm, dikte lijst 3 cm.
Reliëf van Jezus in Getsemane
Deze canonborden zijn gemaakt door de Duitse uitgeverij Friedrich Pustet GmbH, een belangrijke producent van katholieke liturgische boeken in de 19e en 20e eeuw. Het bedrijf staat bekend om zijn hoogwaardige drukwerk, afwerking en rijke versieringen. Op de borden staan de gebeden die de priester tijdens de mis uitspreekt. Omdat de mis vroeger in het Latijn was, hielpen de canonborden de priester om de teksten foutloos op te zeggen. Daarom hadden deze borden een belangrijke plaats op het altaar. Na het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) werd de mis niet langer in het Latijn opgedragen, waardoor deze borden overbodig werden.
Gebedenbord, zijbord gedrukt op beige papier, geplakt op karton en met zwarte linnen randen afgewerkt. Tekst latijn in zwarte letters en zwart met gouden beginletters. Tekst:"Initium Sancti Evangelii Secundum Joannem". 11 april 1930, gedrukt door Friderici Pustet, Duitsland.
Canonbord
Deze Staten Bijbel is gedrukt eind 19e eeuw waarschijnlijk tussen 1851 en 1889 door uitgeverij A.W. Slijthoff in Leiden. Hij is versierd met prints van verschillende Bijbel verhalen die gedrukt zijn door de Amand Litho’s uit Amsterdam. De Staten Bijbel wordt al vanaf de eerste druk in 1637 gedrukt in Leiden, deze bijbel kan dus worden gezien als een voortzetting van de traditie.
Statenbijbel, 19e eeuw, behorend bij Collectie Waslander. Verworven in permanente bruikleen, oktober 2007.
In de katholieke traditie is de eerste communie een feestelijke mijlpaal. Dit ritueel markeert de toetreding tot de geloofsgemeenschap. Meestal doen kinderen dit rond de leeftijd van zes of zeven jaar, en het wordt gezien als een belangrijk moment in hun leven. Ter herinnering aan deze bijzondere dag krijgen zij van familieleden vaak een beeldje. Dit beeldje toont een jonge Jezus met een lam – een symbool dat het kind nu ook deel uitmaakt van zijn kudde.
Beeldje van Jezus; materiaal onduidelijk. Geel of vergeeld. Voorstelling: Jezus met stralenkrans, in de linkerhand een kruis, aan de rechterzijde rust de hand op een lam/schaap. Aan de voet (voorzijde) een plaatje met de tekst: "Ter gedachtenis aan Uw H. Communie". Aan de voet (achterzijde) de tekst: "namaak GLV verboden 4209"". Formaat: 21 cm. hoog.
Eerste communiebeeldje met Jezus en lammetje
In de katholieke traditie is de eerste communie een feestelijke mijlpaal. Dit ritueel markeert de toetreding tot de geloofsgemeenschap. Meestal doen kinderen dit rond de leeftijd van zes of zeven jaar, en het wordt gezien als een belangrijk moment in hun leven. Ter herinnering aan deze bijzondere dag krijgen zij van familieleden vaak een beeldje. Dit beeldje toont een jonge Jezus met boek – een symbool van wijsheid en het woord van God.
Beeldje van Jezus, waarschijnlijk gips. Licht van kleur (gebroken wit). Voorstelling: rechterhand geheven in zegenend gebaar, in de linkerhand een geopend boek. Op de voet aan de voorzijde een bordje met de tekst: "Ter herinnering aan Uwe H. Communie". Aan de achterzijde het nummer 1290. Hoogte: 22 cm.
Eerste communiebeeldje van Jezus met boek
In de katholieke traditie is de eerste communie een feestelijke mijlpaal. Dit ritueel markeert de toetreding tot de geloofsgemeenschap. Meestal doen kinderen dit rond de leeftijd van zes of zeven jaar, en het wordt gezien als een belangrijk moment in hun leven. Ter herinnering aan deze bijzondere dag krijgen zij van familieleden vaak een beeldje . Dit beeldje toont een kind dat een engel omhelst – een symbool voor de omarming van het geloof.
Beeldje, onduidelijk materiaal, licht grijs-bruin van kleur. Voorstelling: figuur van een engel met de arm om een knielend kind. Aan de voet aan de voorzijde een bordje met de tekst "Gedachtenis Uwer H. Communie". Op de rug de tekst: 2.75. Namaak verboden, Ergo 2. Hoogte: 16 cm.
Eerste communiebeeldje van een engel en kind
In de katholieke traditie is de eerste communie een feestelijke mijlpaal. Dit ritueel markeert de toetreding tot de geloofsgemeenschap. Meestal doen kinderen dit rond de leeftijd van zes of zeven jaar, en het wordt gezien als een belangrijk moment in hun leven. Ter herinnering aan deze bijzondere dag krijgen zij van familieleden vaak een beeldje. Dit beeldje toont een kind, misschien wel Jezus, op een altaar. Onderin staat de letters JHS geschreven, dit zijn de eerste drie Griekse letters van Jezus zijn naam.
Beeldje van gips. Voorstelling: kind (Jezus?) zittend op een altaar, ogenschijnlijk kloppend op een paneeltje, waarop een voorstelling van de zon. Voor op het altaar de letters JHS. Aan de voorzijde een plaatje met de tekst: "Ter Herinnering aan Uw H. Communie". Aan de zijkant: H. 61. Hoogte: 27 cm.
Eerste communiebeeldje van een kind op een altaar
In de katholieke traditie is de eerste communie een feestelijke mijlpaal. Dit ritueel markeert de toetreding tot de geloofsgemeenschap. Meestal doen kinderen dit rond de leeftijd van zes of zeven jaar, en het wordt gezien als een belangrijk moment in hun leven. Ter herinnering aan deze bijzondere dag krijgen zij van familieleden vaak een beeldje. Dit beeldje toont een jonge Jezus onder een dakje. Het gebaar dat hij met zijn rechter hand maakt is een teken van zegening.
Beeldje van Jezus, materiaal onduidelijk. Voorstelling: Jezus, onder een dakje, de rechterhand zegenend geheven. In de linkerhand een kruis. Bruinachtig van kleur. Onder aan de voet een bordje: "Ter herinnering aan Uw H. Communie". Hoogte: 19,5 cm.
Eerste communiebeeldje van Jezus met kruis
Deze tekening toont niet het klooster in Ter Apel, maar een ander Kruisherenklooster: het klooster Steinhaus, ook wel klooster Beyenburg genoemd, in de Duitse stad Wuppertal. Dit klooster werd gesticht in 1298 en is tegenwoordig het enig overgebleven Kruisherenklooster in Duitsland. De tekenaar, Walbers, maakte deze tekening speciaal voor pater Vos, één van de laatste Kruisheren die hier woonde. Op de achterkant staat een persoonlijke boodschap van de tekenaar aan pater Vos. Pater Vos schonk de tekening later aan het klooster in Ter Apel, waarmee het werk een symbolische verbinding vormt tussen beide Kruisherenkloosters.
houtskooltekening van Kloosterkerk Beijenburg, Wuppertal, geschonken aan pater Vos, aldaar door G. Friedrich Wilhelm Walbus (Walbers?) op 30-12-1978. Breedte 46 cm, hoogte 34 cm. Met goudkleurige lijst: breedte 57 cm, hoogte 45 cm. Aan Klooster Ter Apel geschonken door pater Vos op 21 mei 2007. Op achterzijde opschrift van de schilder (aan pater Vos).
Tekening van Klooster Beyenburg
De Bulgaarse kunstenaar Biliana Batchvarova toont hier het klooster in een kubistische stijl. Ze combineert verwarrende perspectieven, geometrische vormen en fragmenten van het gebouw om een complete indruk van het klooster te geven, zonder het realistisch af te beelden. Batchvarova schildert dit werk in 2001 op verzoek van het museum, ter gelegenheid van een tentoonstelling over Bulgaarse hedendaagse kunst. Batchvarova was bij de opening aanwezig. Naast deze rode versie maakte ze ook een groene variant, maar die werd niet aangekocht en de huidige locatie is onbekend.
Schilderij "Impressie van het Klooster Ter Apel" van kunstenares Biliana Batchvarova. Acryl op canvas. Batchvarova is geboren in Bulgarije op 12 november 1968.
Impressie Klooster Ter Apel
Deze tekening toont een bijzonder beeld van het klooster: een deel van de nieuwe westvleugel. Deze vleugel werd in 2001 gebouwd naar ontwerp van het Deense architectenechtpaar Inger en Johannes Exner. Met deze uitbreiding werd het klooster weer gesloten tot een geheel en kreeg het onder meer twee tentoonstellingszalen, toiletten en een museumdepot. Kunstenaar Zwaantje Weishaupt maakte deze tekening ter ere van deze moderne toevoeging. De tekening markeert daarmee een bijzonder moment in de recente bouwgeschiedenis van het klooster.
Pentekening, zwart-wit, met afbeelding van een deel van de kruidentuin en een deel van de nieuwe west-vleugel. Afmeting inclusief lijst: hoogte: 41 cm, breedte: 31 cm. Kunstenares: Zwaantje Weishaupt. Afkomstig van Atelier De Roggelelie, Poortweg 4, 9561 LJ Ter Apel.
Tekening van de kruidentuin en nieuwe westvleugel
Dit idyllisch tafereel laat een huis met brug over de Ruiten Aa zien, een beek die ontspringt in Ter Apel. Als inwoner van het dorp en enthousiast amateur-landschapsschilder kent Albert Verwer deze beek waarschijnlijk goed. Ze stroomt vlak langs het klooster, waar hij woont en werkt als schoolhoofd. Hoewel de exacte locatie onbekend is, doet de uitstraling van het huisje en brug vermoeden dat het gaat om het inmiddels verdwenen bruggetje bij de ingang van het kloosterbos aan de Sellingerstraat.
Olieverfschilderij op karton in vergulde houten lijst, van Verwer. Voorstelling: huis met brug over de Ruiten Aa onder hoge bomen, met vrouw en twee schapen.
Schilderij van huis met brug over de Ruiten Aa
Agatha (3e eeuw n.Chr.) is een van de belangrijke heiligen voor de kruisheren. Ze is gemarteld omdat ze weigert haar maagdelijkheid te verliezen aan de Romeinse landvoogd Quintinianus. Op zijn bevel worden haar borsten afgesneden, maar volgens de legende groeien deze ’s nachts weer aan na een verschijning van de apostel Petrus. Hierna wordt ze op gloeiende kolen geworpen, wat haar fataal wordt. Na haar dood beschermt ze haar stad tegen een vulkaanuitbarsting doordat de bewoners haar sluier voor de lavastroom houden. Zij is onder meer patroonheilige van de armen en het dorp Cuijk, waar het St. Aegten kruisherenklooster staat. Haar feestdag is 5 februari. Deze foto is deel van een fotoreeks, in 2007 gemaakt door Theo Berends. De reeks toont tien heiligen, die belangrijk zijn voor de kruisheren. Berends benadert zijn onderwerpen met respect en emotie. Hij geloofde dat een plek of persoon pas echt tot leven komt als er met eerbied naar wordt gekeken. Voor Museum Klooster Ter Apel maakte hij portretten die niet alleen de heiligen, maar ook de sfeer en geschiedenis van het klooster vangt. De lijsten van de foto’s zijn gemaakt door een kloostervrijwilliger en zijn vervaardigd uit hout van bomen uit de kloostertuin. Hierdoor wordt een unieke connectie gevormd tussen kunst, omgeving en geschiedenis.
Icoon Agatha, schilderij op papier, 2006-2007 van Theo Berends. Afmetingen: 80 x 60 cm. Artistieke impressie van de Heilige Agatha, patrones van het naar haar genoemde dorp bij Cuijk met kruisherenklooster St. Aegten en de stad Catania, ijzer- en klokkengieters, (edel)smeden, mijnwerkers, minnen en bakers, wevers (vanwege haar sluier), bakkers en de armen.
Foto van Sint Agatha
Antonius (251-356 n.Chr.) wordt wel de vader van het kloosterleven genoemd, omdat hij de eerste gemeenschap van monniken vormt in de oostelijke woestijn van Egypte. Volgens legendes wordt hij herhaaldelijk door demonen verleid, maar elke keer weet Antonius deze verzoekingen te weerstaan. In de middeleeuwen staat hij bekend als “Antonius met het varken,” aangezien de naar hem vernoemde verpleegorde, de Antonieten, hun varkens vrij laten rondlopen als beloning voor hun zorgverlening. Op 17 januari worden deze varkens geslacht en het vlees verdeeld onder de armen. Zijn feestdag is 17 januari. Deze foto is deel van een fotoreeks, in 2007 gemaakt door Theo Berends. De reeks toont tien heiligen, die belangrijk zijn voor de kruisheren. Berends benadert zijn onderwerpen met respect en emotie. Hij geloofde dat een plek of persoon pas echt tot leven komt als er met eerbied naar wordt gekeken. Voor Museum Klooster Ter Apel maakte hij portretten die niet alleen de heiligen, maar ook de sfeer en geschiedenis van het klooster vangt. De lijsten van de foto’s zijn gemaakt door een kloostervrijwilliger en zijn vervaardigd uit hout van bomen uit de kloostertuin. Hierdoor wordt een unieke connectie gevormd tussen kunst, omgeving en geschiedenis.
Icoon Antonius Abt, schilderij op papier, 2006-2007 van Theo Berends. Afmetingen: 80 x 60 cm. Artistieke impressie van de Heilige Antonius Abt, patroonheilige van de Orde der Antonieten; het dorp St. Anthonis, armen- en ziekenverzorgers, ridders, schutters en boeren, schilders (penselen van varkenshaar), wevers, slagers, mandenmakers, begrafenisondernemers, zakkendragers, zwijnenhoeders, varkens en huisdieren.
Foto van Sint Antonius Abt
Augustinus van Hippo (354-430 n.Chr.) is een invloedrijke bisschop, theoloog en kerkvader uit het huidige Algerije. Hoewel hij christelijk wordt opgevoed, nam hij er eerst afstand van. In Milaan ontmoette hij een andere kerkvader, Ambrosius, en na een religieuze ervaring onder een olijfboom bekeert hij zich opnieuw tot het christendom. Terug in Afrika wordt hij monnik en later, tegen zijn wil, bisschop van Hippo Regius. Hij schrijft in zijn leven 93 werken, waaronder het Praeceptum, dat als de basis voor de leefregels van monniken en ook de kruisheren wordt beschouwd. Zijn feestdag is 28 augustus. Deze foto is deel van een fotoreeks, in 2007 gemaakt door Theo Berends. De reeks toont tien heiligen, die belangrijk zijn voor de kruisheren. Berends benadert zijn onderwerpen met respect en emotie. Hij geloofde dat een plek of persoon pas echt tot leven komt als er met eerbied naar wordt gekeken. Voor Museum Klooster Ter Apel maakte hij portretten die niet alleen de heiligen, maar ook de sfeer en geschiedenis van het klooster vangt. De lijsten van de foto’s zijn gemaakt door een kloostervrijwilliger en zijn vervaardigd uit hout van bomen uit de kloostertuin. Hierdoor wordt een unieke connectie gevormd tussen kunst, omgeving en geschiedenis.
Icoon Augustinus, schilderij op papier, 2006-2007 van Theo Berends. Afmetingen: 80 x 60 cm. Artistieke impressie van de Heilige Augustinus, patroonheilige van Augustijner koorheren en kluizenaars; de stad Carthago, theologen, boekhandelaren en bierbrouwers.
Foto van Sint Augustinus
Helena (ca. 255-330 n.Chr.) is de moeder van keizer Constantijn de Grote en de patroonheilige van de Kruisheren. Volgens legendes bekeert zij zich na Constantijns overwinning bij de Pons Milvius in 312. Ze reist af naar Jeruzalem, waar ze drie kruisen vindt op Golgotha, de heuvel waar Jezus is gekruisigd. Om te bepalen welk kruis van Jezus is, wordt een zieke vrouw erop gelegd, die meteen geneest nadat zij op het heilig kruis wordt gelegd. Helena neemt het kruis mee naar Constantinopel en verspreidt splinters over de gehele christelijke wereld. Hierdoor wordt zij vereerd als beschermheilige van het Heilig Kruis en de Kruisheren. Haar feestdag is op 18 augustus. Deze foto is deel van een fotoreeks, in 2007 gemaakt door Theo Berends. De reeks toont tien heiligen, die belangrijk zijn voor de kruisheren. Berends benadert zijn onderwerpen met respect en emotie. Hij geloofde dat een plek of persoon pas echt tot leven komt als er met eerbied naar wordt gekeken. Voor Museum Klooster Ter Apel maakte hij portretten die niet alleen de heiligen, maar ook de sfeer en geschiedenis van het klooster vangt. De lijsten van de foto’s zijn gemaakt door een kloostervrijwilliger en zijn vervaardigd uit hout van bomen uit de kloostertuin. Hierdoor wordt een unieke connectie gevormd tussen kunst, omgeving en geschiedenis.
Icoon Helena, schilderij op papier, 2006-2007 van Theo Berends. Afmetingen: 80 x 60 cm. Artistieke impressie van de Heilige Helena, patroonheilige van de Orde van het Heilig Kruis (kruisheren), de bisdommen Trier, Bamberg en Bazel, het aartshertogdom Oostenrijk en de steden Frankfurt, Ascoli, Pesaro en Colchester en het dorp Aalten, timmerlieden, spijkersmeden, ververs, mijnwerkers en schatgravers.
Foto van Sint Helena
Jacobus de Mindere (1e eeuw n.Chr.) is een volgeling van Jezus en wordt soms verward met Jacobus de Rechtvaardige, mogelijk de broer van Jezus. Na de vlucht van Petrus wordt hij de eerste bisschop van Jeruzalem. Hij sterft een gewelddadige martelaarsdood door steniging, een val van de tempel en een slag met een vollerstang. Zijn feestdag wordt in sommige bronnen op 3 mei vermeld, terwijl andere 4 mei noemen. Deze datum wordt ook in verband gebracht met Quiriacus van Jeruzalem, die keizerin Helena helpt bij de zoektocht naar het Heilig Kruis en wél door de Kruisheren wordt vereerd. Dit leidt tot verwarring tussen beide heiligen. Deze foto is deel van een fotoreeks, in 2007 gemaakt door Theo Berends. De reeks toont tien heiligen, die belangrijk zijn voor de kruisheren. Berends benadert zijn onderwerpen met respect en emotie. Hij geloofde dat een plek of persoon pas echt tot leven komt als er met eerbied naar wordt gekeken. Voor Museum Klooster Ter Apel maakte hij portretten die niet alleen de heiligen, maar ook de sfeer en geschiedenis van het klooster vangt. De lijsten van de foto’s zijn gemaakt door een kloostervrijwilliger en zijn vervaardigd uit hout van bomen uit de kloostertuin. Hierdoor wordt een unieke connectie gevormd tussen kunst, omgeving en geschiedenis.
Jacobus de Mindere (1e eeuw n.Chr.) is een figuur uit het nieuwe testament. Hij wordt soms gelijkgesteld aan Jacobus de Rechtvaardige, die volgens sommige bronnen de broer van Jezus is. Theologen discussiëren hierover, maar er wordt aangenomen dat hij zijn neef zou zijn, de zoon van Alfeüs en Maria, de zus van Maria, de moeder van Jezus. Na de vlucht van Petrus wordt hij de eerste bisschop van Jeruzalem. Hij sterft een gewelddadige dood na steniging en een val van de tempel, waarna hij met een vollerstang (tang voor bij het vilten) wordt doodge¬slagen. Zijn feestdag op 3 mei samen met de Philippus. Jacobus de Mindere was waarschijnlijk geen belangrijke heilige voor de Kruisheren. Toch is er enige verwarring over hem, omdat hij vaak in verband wordt gebracht met de apostel Filippus en sommige bronnen aangeven dat zijn feestdag op 4 mei valt. Die dag is echter ook verbonden met een wél belangrijke heilige voor de Kruisheren: Quiriacus van Jeruzalem. Volgens de legende hielp Quiriacus keizerin Helena bij het vinden van het Heilig Kruis. Hij werd daarom vereerd door de Kruisheren.
Icoon Jacobus de Mindere, schilderij op papier, 2006-2007 van Theo Berends. Afmetingen: 80 x 60 cm. Artistieke impressie van Heilige Jacobus de Mindere. Patroonheilige van de provincie Friesland en de stad Dieppe; hoedenmakers, winkeliers en pasteibakkers.
Foto van Sint Jacobus de Mindere
Volgens de bijbel zou Jezus bij Maria Magdalena (1e eeuw n.Chr.) zeven demonen hebben verdreven, waarna ze zich bij zijn gevolg aansluit. Ze is aanwezig bij zijn kruisiging, dood en begrafenis en is de eerste die het lege graf ontdekt. Ook verschijnt Jezus na zijn opstanding als eerste aan haar, al ziet ze hem eerst voor een tuinman aan. In de vroege middeleeuwen wordt ze onterecht samengevoegd met twee andere Maria’s door een misinterpretatie van Paus Gregorius I. Hierdoor ontstaat onterecht het beeld dat Maria Magdalena een berouwvolle prostituee is, een beeld dat lange tijd aanhoudt. Haar feestdag is op 22 juli. Deze foto is deel van een fotoreeks, in 2007 gemaakt door Theo Berends. De reeks toont tien heiligen, die belangrijk zijn voor de kruisheren. Berends benadert zijn onderwerpen met respect en emotie. Hij geloofde dat een plek of persoon pas echt tot leven komt als er met eerbied naar wordt gekeken. Voor Museum Klooster Ter Apel maakte hij portretten die niet alleen de heiligen, maar ook de sfeer en geschiedenis van het klooster vangt. De lijsten van de foto’s zijn gemaakt door een kloostervrijwilliger en zijn vervaardigd uit hout van bomen uit de kloostertuin. Hierdoor wordt een unieke connectie gevormd tussen kunst, omgeving en geschiedenis.
Icoon Maria Magdalena, schilderij op papier, 2006-2007 van Theo Berends. Afmetingen: 80 x 60 cm. Artistieke impressie van Heilige Maria. Patroonheilige van dominicaner en franciscaner nonnen, naar haar vernoemde ordengemeenshappen; De Provence, Sicilie en Napels; berouwvolle zondaressen, gevangenen, vrouwen, kappers, kammenmakers, tuiniers, drogisten, parfum- en poederverkopers, zelfmengers, loodgieters, kuipers, scholieren, handshoenenmakers, hoveniers, studenten, wolwevers, leerlooiers, wijnboeren en -handelaren; bergtunnels, de bergbewoners van Mareit, de waterdragers in Chartres, de kleermakers in Lubeck, de lakenkooplui in Bologna, de schoenmakers van Troyes.
Foto van Sint Maria Magdalena
Odilia (ca. 400 n.Chr.) is volgens de legende één van de 10.000 dienstmeiden van de Heilige Ursula, die door de Hunnen bij Keulen zijn gedood. Ze zou in een visioen zijn verschenen aan Johannes van Eppa, een lekenbroeder van de Kruisheren in Parijs, en hem hebben gevraagd haar stoffelijke resten naar het Kruisherenklooster in Hoei te brengen. Daar vindt hij ook vier andere martelaressen, Christina, Basilia, Yma en Yda. Onderweg vinden wonderen plaats bij iedereen die in aanraking komt met de relieken. Odilia wordt beschouwd als de belangrijkste beschermheilige van de Kruisheren en haar feestdag is op 18 juli. Deze foto is deel van een fotoreeks, in 2007 gemaakt door Theo Berends. De reeks toont tien heiligen, die belangrijk zijn voor de kruisheren. Berends benadert zijn onderwerpen met respect en emotie. Hij geloofde dat een plek of persoon pas echt tot leven komt als er met eerbied naar wordt gekeken. Voor Museum Klooster Ter Apel maakte hij portretten die niet alleen de heiligen, maar ook de sfeer en geschiedenis van het klooster vangt. De lijsten van de foto’s zijn gemaakt door een kloostervrijwilliger en zijn vervaardigd uit hout van bomen uit de kloostertuin. Hierdoor wordt een unieke connectie gevormd tussen kunst, omgeving en geschiedenis.
Icoon Odilia, schilderij op papier, 2006-2007 van Theo Berends. Afmetingen: 80 x 60 cm. Artistieke impressie van Heilige Odilia. Patroonheilige van Orde van hey Heilig Kruis (kruisheren).
Foto van Sint Odilia van Keulen
Philippus (1e eeuw n.Chr.) is één van de eerste volgelingen van Jezus. Hij wordt samen met zijn broers Petrus en Andreas uitgenodigd om leerling te worden. Jezus stelt hem op de proef door te vragen brood te kopen voor 200 mensen, maar Philippus denkt alleen aan de kosten. Na Jezus’ dood verspreidt hij het christelijke geloof in Azië. Daar roept hij een draak op wanneer hij moet offeren aan de god Mars. Philippus sterft in het huidige Turkije aan een kruis in T-vorm. Tijdens zijn dood stopt hij nog een aardbeving. Zijn feestdag is 3 mei samen met Jacobus de Mindere. Deze foto is deel van een fotoreeks, in 2007 gemaakt door Theo Berends. De reeks toont tien heiligen, die belangrijk zijn voor de kruisheren. Berends benadert zijn onderwerpen met respect en emotie. Hij geloofde dat een plek of persoon pas echt tot leven komt als er met eerbied naar wordt gekeken. Voor Museum Klooster Ter Apel maakte hij portretten die niet alleen de heiligen, maar ook de sfeer en geschiedenis van het klooster vangt. De lijsten van de foto’s zijn gemaakt door een kloostervrijwilliger en zijn vervaardigd uit hout van bomen uit de kloostertuin. Hierdoor wordt een unieke connectie gevormd tussen kunst, omgeving en geschiedenis.
Icoon Philippus, foto op papier, 2006-2007 van Theo Berends. Afmetingen: 80 x 60 cm. Artistieke impressie van Heilige Philippus, patroonheilige van de provincie Braband, Sorreno, Philippeville, Dieppe, Luxemburg; hoedemakers, kruideniers, bankwetbakkers, leerlooiers en vollers.
Foto van Sint Philippus
Rochus (1295-1327 n.Chr.) is geboren in een rijke familie, maar verliest op 20-jarige leeftijd zijn ouders. Hij geeft al zijn geld aan de armen en wordt pelgrim. Onderweg naar Rome verzorgt hij pestlijders en geneest sommigen met het kruisteken. Op de terugweg wordt hij zelf ziek, maar een engel geneest hem. Terug in Montpellier wordt hij niet herkend en opgesloten als spion. Na zijn dood belooft een engel dat wie hem aanroept tijdens de pest, zou genezen. Rochus is een belangrijke heilige voor de Kruisheren, die pestlijders verzorgden. Zijn feestdag is op 16 augustus. Deze foto is deel van een fotoreeks, in 2007 gemaakt door Theo Berends. De reeks toont tien heiligen, die belangrijk zijn voor de kruisheren. Berends benadert zijn onderwerpen met respect en emotie. Hij geloofde dat een plek of persoon pas echt tot leven komt als er met eerbied naar wordt gekeken. Voor Museum Klooster Ter Apel maakte hij portretten die niet alleen de heiligen, maar ook de sfeer en geschiedenis van het klooster vangt. De lijsten van de foto’s zijn gemaakt door een kloostervrijwilliger en zijn vervaardigd uit hout van bomen uit de kloostertuin. Hierdoor wordt een unieke connectie gevormd tussen kunst, omgeving en geschiedenis.
Icoon Rochus, schilderij op papier, 2006-2007 van Theo Berends. Afmetingen: 80 x 60 cm. Artistieke impressie van Heilige Rochus. Patroonheilige van de steden Montpellier, Parma en Venetie; vee, apothekers, artsen, boeren, borstelmakers, chirurgen, tuinders, gevangenen, kunsthandelaren, stratenmakers, meubelmakers, doodgravers, verpleeghuizen en hospitalen.
Foto van Sint Rochus
Theodorus van Celles (ca. 1166-1236 n.Chr.) wordt door de Kruisheren vereerd als hun stichter. Volgens de overlevering reist hij tijdens de derde kruistocht naar Jeruzalem, waar hij wordt geïnspireerd door de kanunniken van het Heilig Graf. Bij zijn terugkeer wordt hij kanunnik in de kathedraal van Luik. Later trekt hij naar Zuid-Frankrijk om te prediken. Na zijn terugkeer verlaat hij de kathedraal en vestigt zich bij Hoei, waar hij de Orde van het Heilig Kruis sticht. Deze orde is op 3 mei 1216 erkend door de paus. Zijn feestdag wordt gevierd op 18 augustus. Deze foto is deel van een fotoreeks, in 2007 gemaakt door Theo Berends. De reeks toont tien heiligen, die belangrijk zijn voor de kruisheren. Berends benadert zijn onderwerpen met respect en emotie. Hij geloofde dat een plek of persoon pas echt tot leven komt als er met eerbied naar wordt gekeken. Voor Museum Klooster Ter Apel maakte hij portretten die niet alleen de heiligen, maar ook de sfeer en geschiedenis van het klooster vangt. De lijsten van de foto’s zijn gemaakt door een kloostervrijwilliger en zijn vervaardigd uit hout van bomen uit de kloostertuin. Hierdoor wordt een unieke connectie gevormd tussen kunst, omgeving en geschiedenis.
Icoon Theodorus van Celles, schilderij op papier, 2006-2007 van Theo Berends. Afmetingen: 80 x 60 cm. Artistieke impressie van Heilige Theodorus van Celles. Patroonheilige van Orde van het Heilig Kruis (kruisheren).
Foto van Theodorus van Celles
Anna zit op een zetel met een boek op schoot. Aan haar voeten zitten haar dochter Maria en kleinzoon Jezus. Maria tilt het kindje op, terwijl hij nieuwsgierig naar de bladzijden reikt. Deze voorstelling, bekend als Anna te Drieën, werd in de 15e en 16e eeuw populair in Nederland en het Rijnland. Opvallend is dat Maria hier als volwassen vrouw wordt afgebeeld, bijna even belangrijk als Anna, die als grootmoeder van Jezus centraal blijft staan. Het beeld toont niet alleen een heilige familieband, maar ook de liefde tussen generaties in een tijd waarin het gezin meer centraal kwam te staan.
Houten beeld, een zogenaamd Anna te Drieën. Eikenhout, voorstellend moeder Anna, gezeten op een stoel met een boek in de handen; geknield links van haar Maria met (naakt) kindje Jezus op haar schoot. Ontbrekende delen: gat onderzijde met aan binnenzijde twee spijkers (oud), rechtsonder: materiaalverlies in hout. Er is een breuk aan de achterzijde. Er is aantasting door insecten: houtwormgaatjes in kraag, tevens in achterzijde van het beeld (oud). Andere kenmerken: linkerarm kindje ontbreekt, aan de achterzijde zit een sticker rood: 339 en in witte verf: 339 r.b. Aan de onderzijde zit middenvoor een spijker. Hoogte: 110 cm, breedte: 59 cm, diepte: 35 cm. Uit Br. 0041: Beeld, Anna-te-Drieën,1500-1524, Eikenhout, verf, 111 x 58 x 46 cm. Anna te Drieën of Annatrits is een voorstelling uit de christelijke iconografie van de heilige Anna met haar dochter Maria en haar kleinkind Jezus. De heilige Anna werd in de vijftiende eeuw een van de bekendste en geliefste heiligen. Als grootmoeder van Jezus dacht men haar bijzondere macht toe als hemelse voorspreekster bij haar kleinzoon. Haar verering nam grootse vormen aan met name in het Rijnland en de Nederlanden. Daar is de laatste dertig jaar veel onderzoek naar gedaan. In vele steden werden Anna-Broederschappen opgericht, die zich inspanden om in kerken een eigen kapel te stichten, waar de leden wekelijks bijeenkwamen om er hun heilige te eren. Op schilderijen en in beeldhouwwerken werd de heilige Anna afgebeeld, samen met haar kind Maria en haar kleinkind Jezus. Men noemt deze voorstelling: Anna te Drieën.
Anna te Drieën
Jezus ligt in de armen van zijn rouwende moeder Maria, vlak nadat hij van het kruis is gehaald. Deze ontroerende voorstelling heet een Piëta en wordt vanaf de 13e eeuw populair, eerst in Duitsland en daarna ook in Noord-Europa, Spanje en Italië. Beeldhouwers in de late middeleeuwen geven Jezus vaak een expressieve uitdrukking, een uitgemergeld lichaam en duidelijke wonden om zijn lijden extra invoelbaar te maken. Maria toont haar verdriet juist ingetogen – een kenmerk van Piëta’s uit de regio rond Gelre en Kleef. Dit beeld komt mogelijk uit het atelier van de beeldhouwer Hendrick van Holt (ca. 1480 – ca. 1545).
Houten beeld, een zogenaamd piëta, voorstellende een gezeten Maria met haar dode zoon op haar schoot. Christus met doornenkroon en doorboorde handen en wond in rechterzijde. Los onderdeel: een houten plankje ter ondersteuning; gebroken deel: linkerhand van Maria en een ontbrekend deel: ophanghaak aan achterzijde gebroken deel ontbreekt. Verkleuring: wit en groene verfrestanten, en wit/beige vlekken in onderzijde tussen houtnerf (mogelijk oude boenwas). Verder is er aantasting door insecten: houtwormgaatjes (oud). Andere kenmerken: vier vingers van de linkerhand ontbreken (zaagsnede oud); aan de rechterhand ontbreken middenvinger en pink (oude breuk) en van het Christusbeeld zijn de voeten niet uitgewerkt. Hoogte: 92 cm, breedte: 57 cm, diepte: 48 cm. Kunstenaar onbekend, waarschijnlijk Gelders / Westfaals. Middeleeuws. Uit obj.nr. Br.0042: Beeld, Piëta, Neder-Rijn 1490 - 1509 (Italiaans: pietà, dat 'compassie' of 'piëteit' betekent) is in de kunst de benaming voor een afbeelding of uitbeelding van de dode Christus vergezeld door Maria of engelen. Het is niet hetzelfde als een kruisafname of de bewening van Christus, maar het is een meer reflectief onderwerp. De meest voorkomende vorm is die van de dode Christus op schoot bij Maria, de moeder van Jezus.
Piëta
De legende van Christoffel begint met Reprobus, een reus die de machtigste koning ter wereld wil dienen. Eerst dient hij een koning, daarna zelfs de duivel. Maar wanneer die schrikt van een kruisbeeld, besluit hij Jezus Christus te volgen. Een kluizenaar geeft hem het advies reizigers over een gevaarlijke rivier te dragen. Op een dag vraagt een kind om hulp. Halverwege de overtocht wordt het kind steeds zwaarder, bijna ondraaglijk. Aan de overkant vertelt het kind dat Reprobus net Christus, de koning van de wereld, op zijn schouders heeft gedragen. Vanaf dan heet hij Christoffel, ofwel Christoforus: drager van Christus.
Iepenhouten beeld, voorstellende St. Christoffel met Christuskind. Christoffel met "bloeiende" staf in de rechterhand en Christuskind op zijn schouder. Christuskind met rijksappel met kruis eroverheen in de linkerhand; de rechterhand geheven met twee vingers omhoog. Christoffel staat in en op de golven. Alleen de staf is van eikenhout. Uit Br.0043: Beeld, Christoffel, onbekende maker, Iepenhout, Eikenhout, 235 x 58 x 46
Beeld van Sint Christoffel met Christuskind
Albert Verwer beeldt hier de standerdmolen in Ter Haar af. Deze molen is rond 1619 gebouwd in Bourtange en in 1832 verplaatst naar zijn huidige locatie, waar hij nog steeds te bewonderen is als enige originele standerdmolen van de provincie Groningen. Opmerkelijk is dat Verwer dit schilderij schildert op de achterkant van een verpakkingsdoos van de kaashandelaar M. Merens & Co. te Amsterdam. Het handelsmerk van het bedrijf is nog steeds zichtbaar op de achterzijde van het schilderij.
Olieverfschilderij van staander molen, gemaakt door Verwer. Molen tegen wolkendek, op achtergrond huisje. In bruin geverfde houten lijst (9 cm breed en 6 cm dik). Op achterkant groot handelsmerk voor M. Merens & Co. Negociants en Fromage, Amsterdam Hollande. Olieverf beschadigd in linkerbovenhoek en op andere plaatsen. Hoogte: 49,5 cm, breedte: 52,5 cm.
Schilderij van de molen in Ter Haar
Deze kandelaar komt uit de toenmalige Zuidelijke Nederlanden, het huidige België en is vervaardigd door de tinnengieter P.J. Joiris uit Luik. De kandelaar is uitgevoerd in de Lodewijk XV-stijl, die populair was in het midden van de 18e eeuw. Deze stijl kenmerkt zich door uitbundige, asymmetrische en krullige versieringen. Dit type kandelaar werd vaak in paren of in sets van zes gebruikt tijdens katholieke erediensten op het altaar. Hoewel het onbekend is voor wie of waar Joiris deze kandelaar heeft gemaakt, is het zeker dat hij door de jaren heen als bron van verlichting heeft gediend.
Grote tinnen penkandelaar op driepas voet, gedecoreerd met acantusblad en schelpornamenten, Hoogte 110 cm.
18e-eeuwse kandelaar
Johannes van Nepomuk is een heilige uit Bohemen, het huidige Tsjechië. Op bevel van koning Wenceslaus IV wordt hij gemarteld en van de Karelsbrug in de rivier de Moldau gegooid, omdat hij weigert te vertellen wat de koningin tijdens haar biecht heeft gezegd. Volgens de legende drijft zijn lichaam ’s nachts omhoog, omringd door vijf blinkende sterren. Hij wordt uit het water gehaald en door een grote groep mensen naar de Sint-Vituskathedraal gebracht en bijgezet in de crypte. Door zijn dood geldt hij als beschermheilige van bruggen, het biechtgeheim en tegen verdrinking.
Houten beeld van priester op sokkel met vlakke achterzijde = muurzijde; totale hoogte 32,5 cm, beeld: 22,7 cm..
Beeld van Sint Johannes van Nepomuk
Jan van Loon toont zijn veelzijdigheid als kunstenaar in dit portret van zuster Martina. Vooral bekend om zijn landschappen, maakt hij ook indringende portretten. Waaronder een serie van geestelijke zwaar gehandicapte patiënten. In dit schilderij legt Van Loon zuster Martina vast in gesprek, passend bij de titel. Haar zwarte sluier, bruine habijt en witte ondermantel verwijzen naar de Karmelietenorde waar ze toe behoort. Met vrije en losse toetsen weet Van Loon niet alleen haar uiterlijk te vangen, maar ook een moment van dialoog en bezinning.
Acrylschilderij "Zr. Martina: Wat ik nog zeggen wilde", van de (landschapsschilder) Jan van Loon. Acryl op linnen. Een afbeelding van Zr. Martina, een in het zwart geklede oude non, met een wit onderkleed zichtbaar bij de hals, tegen achtergrond van oranje-groene verticale banen. Grijze houten lijst met rood randje (6,5 cm breed). Op de achterkant: E 1800,--. Het schilderij is gekocht na de tentoonstelling "Landschappen, kijken en verdichten" van 14-12-02 tot 23-04-02. Geschilderd in 2001.
Zr. Martina: Wat ik nog wilde zeggen
Dit simpele houten achtje werd op het land gebruikt bij het binnenhalen van de oogst. Je kon hiermee gemakkelijk een bundel vast maken met touw.
Houten achtje
De Inula helenium bloeit in de zomer met prachtige gele bloemen. De naam is afgeleid van Helena, de echtgenote van Koning Menelaus, die bezig was een bos van dit kruid te plukken toen Paris haar kwam schaken. De wortel smaakt zwak bitter en bevat een meelachtig poeder, inuline genaamd, en een vluchtige olie. Hier wordt een kandij van gemaakt die gebruikt wordt tegen hoesten. Vroeger werd het gewas in Zweden en ook wel in Nederland als een keukenkruid gebruikt. De verse wortels ruiken eigenaardig en specerijachtig, niet onaangenaam kruidig. Gedroogd ruiken ze min of meer naar viooltjes. De Romeinen aten de wortel. Ook de middeleeuwse monniken, die het Enula campana noemden, prezen het aan met de spreuk: “enula campana will restore health to the hearth”. (Bron: Van akelei tot zwarte nieswortel, De kruidentuin van Museum Klooster Ter Apel, Nico Rookmaker, 2020)
Inula helenium, medicinale plant
Griekse alant (Inula helenium)
In de keuken kunnen verschillende delen van Pimpinella anisum gebruikt worden. Vooral de anijszaadjes zijn in Nederland bekend. De zaden zijn (heel of gekneusd) smaakmakers in desserts, gebak, zoete en zure inmaak, curry en bitters, zoals arrak. De bladeren van Anijs zijn ook goed te gebruiken in de keuken. Zo kunnen ze prima als garnering gebruikt worden in salades, soep en op groentes. De bloemen en bladeren voegt men ook wel toe aan vruchtensalades. Verder geven de sten- gels en wortels smaak aan zoete soepen en stoofpotten. Van de zaden zet men Anijsthee. Anijsthee, getrokken uit de zaden, of zaden in gekookt voedsel bevorderen de spijsvertering en onderdrukken misselijkheid. (Bron: Van akelei tot zwarte nieswortel, De kruidentuin van Museum Klooster Ter Apel, Nico Rookmaker, 2020)
Pimpinella anisum, medicinale plant, keukenkruid
Anijs (Pimpinella anisum)
Juniperus communis is verbasterd tot Jeneverbes. Het Latijnse Juniperus is samengesteld uit junior (de jongere) en parere (verschijnen). Dit slaat op de jonge vruchten die al verschijnen voordat de rijpere vruchten zijn afgevallen. Een streeknaam voor de Jeneverbes in Drenthe is Waggelbosje en in het Duits heet de plant Wachholder. De gedroogde bessen worden als specerij gebruikt in bijvoorbeeld marinades voor wild, voor het kruiden van zuurkool en voor het aromatiseren van jenever (die zijn naam ontleent aan Juniperus). De Jeneverbes bevat oliën die gebruikt worden in badolie. Het eten van Jeneverbessen bevordert de uitscheiding van urine en heeft een desinfecterende werking op de urinewegen, het stimuleert de doorbloeding van blaas en nieren. Het voert blaasstenen af, ook bij blaasontsteking. (Bron: Van akelei tot zwarte nieswortel, De kruidentuin van Museum Klooster Ter Apel, Nico Rookmaker, 2020)
Juniperus communis, medicinale plant, keukenkruid, verfplant
Jeneverbes (Juniperus communis)
De Latijnse naam Paris quadrifolia wordt als volgt verklaard: Quadrifolia omdat alle delen van de plant viertallig zijn. De godin van de ruzie, Eris, wierp de appel onder de gasten die op de bruiloft van Peleus en Thetis aanwezig waren. Ze had op de appel geschreven: “voor de schoonste”. De godinnen Hera, Pallas Athena en Aphrodite maakten aanspraak op deze titel. Er brak een ruzie, een twist, uit tussen de drie godinnen, net zoals Eris verwacht had. De onmo- gelijke taak om tussen hen te kiezen werd toegewezen aan de Trojaanse koningszoon Paris. De rijpe bes van de Eenbes zou de twistappel zijn, de vier bladeren zijn de drie godinnen en Paris zelf. (Bron: Van akelei tot zwarte nieswortel, De kruidentuin van Museum Klooster Ter Apel, Nico Rookmaker, 2020)
Paris quadrifolia, medicinale plant
Eenbes (Paris quadrifolia)
Viola tricolor zaait zich, eenmaal gesetteld, gemakkelijk uit. Het bloeit van maart tot diep in het najaar en groeit het liefst op losse grond zoals akkers en braakliggende terreinen. Aan het Driekleurig Viooltje worden veel geneeskrachtige werkingen toegeschreven. Het wordt vooral aanbevolen als thee, ter verhelping van huidaandoeningen als eczeem, steenpuisten, acne, mee-eters, jeuk, zweren, psoriasis, tepelkloven, krentenbaard, waterpokken, rodehond en mazelen, dauwwormen, opgezwollen klieren, ja zelfs zwaarmoedigheid zou door driemaal daags kleine slokjes thee verholpen kunnen worden. In "Planten en hun naam" van H. Kleijn staat nog een mooie verklaring voor griloog, de Groningse benaming van dit plantje. Het slaat op de opvallende kleuren van de bloem. Gril of grel wil zeggen met lichte ogen of met opzichtige kleuren. “Hai het grille ogen” of “ain dy gril kiekt is een griloog”. (Bron: Van akelei tot zwarte nieswortel, De kruidentuin van Museum Klooster Ter Apel, Nico Rookmaker, 2020)
Viola tricolor, medicinale plant
Driekleurig viooltje (Viola tricolor)
De Vitis vinifera wordt al duizenden jaren geprezen omdat er wijn van gemaakt kan worden. Bij gebrek aan schoon water werd vroeger veelal wijn gedronken om de dorst te lessen. Ook bij de toepassing van geneeskrachtige kruiden werd vaak wijn gebruikt om ze in te nemen. Hildegard von Bingen schreef regelmatig wijn voor bij de toepassing van de kruiden. Bijvoorbeeld Longkruid (Pulmonaria officinalis) gekookt in wijn bij hoest, Salie (Salvia officinalis) gekookt in wijn tegen stinkende adem en Peterselie (Petroselinum crispum) gekookt in wijn met azijn en honing tegen pijn in hart en milt. Om te voorkomen dat het niet al te gezellig werd schreef zij Bilzenkruid (Hyoscyamus niger) voor om een beschonkene te ontnuchteren: “Hiertoe legge men Bilzenkruid in koud water en bevochtigt daarmee voorhoofd, slapen en hals”. (Bron: Van akelei tot zwarte nieswortel, De kruidentuin van Museum Klooster Ter Apel, Nico Rookmaker, 2020)
Vitis vinifera, keukenkruid
Druif (Vitis vinifera)
Dit ogenschijnlijk vreemde object is een deurklink met een splitpen. De pen werd door een gat in de deur gestoken en vervolgens uit elkaar gezet, zodat de klink stevig vastzat. Dit eenvoudige mechanisme maakte het mogelijk om deurklinken zonder schroeven te bevestigen.
Deurklink
Een reliekmonstrans is een speciale houder voor een reliek, een stukje van het lichaam of een voorwerp van een heilige. In de middeleeuwen werd zo’n monstrans vaak op het altaar geplaatst, maar vanaf de 12e eeuw verdween dit gebruik geleidelijk. Deze monstrans is gemaakt voor de Kruisheren, te zien aan het rood witte kruis, het symbool van hun orde. In het midden bevindt zich een opening voor een ronde reliekhouder. Welke reliek hier ooit in zat is onbekend, maar het wijst op een bijzondere band met de kruisheren.
Koperen reliekhouder: Logo kruisheren op ronde voetplaat. Centraal een cilindervormige uitsparing voor een theca. Afmetingen: hoogte 31 cm, diameter voet 20 cm, diameter Logo 18 cm
Reliekmonstrans
Dit uithangbord hoort bij de ingang van het refectorium, de eetzaal van het klooster, en is bedoelt als bord waar de refterbel aan hangt. Deze bel wordt geluid om de Kruisheren te roepen voor de maaltijd. Dit gebeurde tweemaal per dag: in de ochtend voor de hoofdmaaltijd en in de avond voor de eenvoudige avondmaaltijd. Het luiden van de bel is onderdeel van het dagelijks ritueel in het kloosterleven en zorgt voor orde en regelmaat. Het eikenloof rond het schild met het ordeteken staat symbool voor de blijvende kracht en de onvergankelijkheid van de Kruisheren.
uithangbord in vorm van rechthoekige driehoek met Logo kruisheren en drie takken met bladeren. Smeedijzer, hout. Afmetingen: lange zijde 60 cm, twee korte zijden 45 cm. Uithangbord heeft een haak voor een bel.(zie nr. 0940)
Uithangbord voor de refterbel
Deze refterbel komt uit het voormalige Kruisherenklooster in Diest, België. Daar werd hij twee keer per dag geluid om de Kruisheren op te roepen voor de maaltijd: in de ochtend voor de hoofdmaaltijd en in de avond voor de eenvoudige avondmaaltijd. De bel is versierd met duivenkoppen, sierlijke arabesken en Latijnse teksten. Aan de voorkant staat het jaartal "MDCCCXCVI" (1896) met de woorden “Nola refectorii” en “cond. Diesth”, oftewel refterbel, gemaakt in Diest. Op de achterkant staat het ordeteken en de tekst “In cruce salus”, “in het kruis is verlossing”, een passende boodschap voor de Kruisheren, die toegewijd zijn aan het Heilig Kruis.
bronzen refterbel met klepel, versierd met 3 randen, Logo kruisheren en twee adelaarskoppen. Tekst tussen de randen: "Aola refertor", "rond. Diesth.", "In cruce salus", "MDCCCXCVI". Afmetingen: hoogte 23 cm, diameter 22 cm. (zie nr.0939)
Refterbel
Maria rouwt om haar overleden zoon. Deze ontroerende voorstelling heet een Piëta en toont het onvoorstelbare leed dat haar is aangedaan. Zulke beelden helpen gelovigen om met Maria mee te lijden bij het sterven van Jezus. In de 19e eeuw grijpen kunstenaars graag terug op religieuze voorstellingen uit de middeleeuwen en de renaissance. Ook dit beeld volgt dat voorbeeld en doet denken aan de beroemde Piëta van Michelangelo. De dramatische houding van Jezus en de ingetogen rouw van Maria roepen samen een sfeer op van stille pijn en mededogen – typerend voor devotiebeelden uit die tijd.
Geschilderd houten beeld: Piëta, voorstellend Maria met overleden Christus op schoot. Met losse rechthoekige sokkel (0941). Beschadiging aan linker hand, aan linker voet ontbreken 3 tenen. Afmetingen: 70cm x 45cm.
Deze rijkversierde lezenaar komt uit het oude kruisherenklooster in Diest, België. Hij is gemaakt in de neobarokstijl, een stroming uit rond 1900 die geïnspireerd is op de barok van de 17e eeuw. Tijdens de katholieke dienst wordt de lezenaar gebruikt om zowel de Bijbel te dragen als zangboeken, zodat er staand gezongen kan worden. De adelaar staat symbool voor de evangelist Johannes en het verheven woord van God dat verspreid wordt over de wereld - de bol onder zijn poten. De leeuwenpoten onderaan symboliseren kracht en standvastigheid. Samen verbeelden ze hoe het geloof stevig en wereldwijd gedragen wordt.
lezenaar van hout in de vorm van een adelaar op een zuil. De zuil rust op 4 leeuwenpoten (klauwpoten). De rand van de zuil is voorzien van een versiering met rozen. Houtsnijwerk.
Lezenaar met adelaar
Dit bord hing bij de ingang van het Kruisherenklooster in Diest, België, en vermelde de namen van de kanunniken die er op dat moment aanwezig waren in het klooster. Hoewel de kruisheren een kloosterorde zijn, mogen ze hun klooster af en toe verlaten om hun taken als onderwijzer en in de parochiezorg te vervullen.
eikenhouten naambord met drie kolommmen zonder versiering.
Namenbord
Op dit schilderij is de oude Esschenbrug afgebeeld die zich achter het Boschhuis richting Laudermarke bevindt. Dit kleine bruggetje was één van de oudste houten bruggetjes in Westerwolde. Hij werd aangelegd door de kanunniken van het klooster om hen en de boeren toegang te geven tot de landerijen en de hopkwekerij.
Olieverf op hout, landschapsschilderij van Esschenbrug, impressie van de omgeving van de bossen van Ter Apel
Schilderij van de Esschenbrug in Ter Apel
Achter deze eenvoudige houten kist uit de late 15e of vroege 16e eeuw schuilt een bijzonder stuk regionale geschiedenis uit Westerwolde, met twee mogelijke herkomsten. Mogelijk behoorde de kist ooit toe aan de familie Maarsingh, een invloedrijke familie uit Onstwedde, die tot de eerste bewoners van het huidige Westerwolde gerekend wordt. Een andere mogelijkheid is dat de kist afkomstig is uit Stakenborg, een klein gehucht bij Bourtange, waar ze in bezit was van Willem Maartens. Volgens de legende joeg hij in 1665 het leger van de Bisschop van Münster bij Jipsinghuizen op de vlucht door zo hard het Wilhelmus te toeteren dat ze dachten omsingeld te zijn. Als dank mocht hij de boerderij Staakenborg bouwen. Deze kist herinnert ons eraan dat achter bescheiden objecten soms grootse verhalen schuilgaan.
Eenvoudige houten dekenkist op poten
Westerwoldse dekenkist
Hier zien we de kruidentuin na de restauratie van 1930–1933. Opvallend zijn de ramen, die zijn teruggebracht in hun oorspronkelijke staat. Ook is goed zichtbaar hoe de contouren van de in 1755 afgebroken westvleugel zijn aangegeven door een breed voetpad. De huidige westvleugel wijkt hier iets vanaf, zodat hij beter aansluit op het kerkgebouw. De tuin heeft door de eeuwen heen verschillende functies gehad: eerst als begraafplaats van de Kruisheerbroeders, later als dorpsbegraafplaats en vanaf 1869 als park en kruidentuin. Tijdens de bouw van de huidige westvleugel zijn veel skeletten gevonden, die opnieuw zijn begraven op het kloosterterrein.
Foto van klooster met kruidentuin
Foto van de kruidentuin na 1933
Op deze foto is de vijver te zien in het bos rond het klooster. De foto is gemaakt door F.C.H.W. Lunow, een bekende fotograaf uit Ter Apel. Naast portretfotografie en werk in opdracht legt hij ook de veranderingen in het dorp vast. Zijn haarscherpe foto’s laten de ontwikkeling van Ter Apel zien, van veenkolonie tot streekcentrum. In 1933 documenteert hij bovendien op gedetailleerde wijze de restauratie van het klooster. Dankzij zijn werk krijgen we een uniek beeld van het verleden van zowel het dorp als het klooster.
Foto van het kloosterbos met vijver
Op deze foto staat molen Ter Haar. Deze molen is rond 1619 gebouwd in Bourtange en in 1832 verplaatst naar zijn huidige locatie, waar hij nog steeds te bewonderen is als enige originele standerdmolen van de provincie Groningen.
Foto van de molen in Ter Haar
Foto van de molen Ter Haar
Bernard Bueninck legt hier het klooster vast gezien vanaf het noorden op een zonnige dag in een impressionistische stijl. Met een losse en vlotte penseeltoets legt hij vooral nadruk op het spel van licht. Dit is prachtig te zien in de glinstering van het dak van de kloosterkerk, die boven de noordvleugel uitsteekt. Bueninck is niet alleen landschapsschilder, maar maakt ook schoolplaten voor de Groningse uitgeverij J.B. Wolters en kinderboekillustraties.
Olieverfschilderij van Bernard Bueninck van de noordgevel van Klooster Ter Apel. Achter de noordgevel is het dak van de kloosterkerk zichtbaar, met klokkentoren. Links voor de gevel staat een grote boom. Rechts op de voorgrond enkele kleine bomen of struiken en links van die struiken een pad richting klooster. Schilderij in goudkleurige houten lijst met drie randen met verschillend motieven. In de hoek linksonder gesigneerd B. Bueninck.
Schilderij van het klooster Ter Apel gezien vanaf het noorden
Adrianus Serné toont hier het klooster als onderdeel van een romantisch landschap, een populaire stijl in de vroege 19e eeuw. Deze landschappen zijn vaak samengesteld uit meerdere scenes of aangepast om ze mooier te maken dan ze in werkelijkheid zijn. Opmerkelijk is dat hier van het klooster nog een verdieping zichtbaar is die in 1872 is afgebroken, evenals twee boerenschuren aan de westkant die halverwege de 19e eeuw verdwenen.
Olieverfschilderij van landschap met daarin Klooster Ter Apel. Vooraan links op het schilderij 1 boom, rechts meerdere bomen. Midden op de voorgrond een zandweg met een kleine brug en man met hoed, meer naar achteren enkele koeien. Links, gedeeltelijk achter bomen en struiken de noordzijde van Klooster Ter Apel. Op de achtergrond bos. In de hoek linksonder signatuur A.SERNE
Schilderij van het klooster Ter Apel
Dit reliëf is onderdeel van een serie messing wandplaten met dorps- en stadsgezichten in Nederland, gemaakt in 1910. Op deze plaat is de situatie van vóór de verbouwing van 1930 nog goed te zien. Zo staat de Twaalf-Apostelenboom erop afgebeeld, evenals het hekwerk van de tuin van de domineeswoning – de huidige sacristie en kapittelzaal. Het meest prominent is de kloosterkerk, die duidelijk zichtbaar is tussen de boompartijen. Het beeld is iconisch, maar ook vertekend: van het klooster zelf is niets te zien, alsof het niet bestaat.
In latoenkoper gedreven voorstelling van de Kloosterkerk in Ter Apel
Reliëf van het klooster in Ter Apel
Deze tekening toont Willem Reinholdt, de eerste laboratorium assistent van de voormalige Rijks Hogere Burgerschool (RHBS) in Ter Apel. Samen met zijn gezin woonde hij enkele jaren in het klooster; zijn dochter werd hier zelfs geboren. De tekening is gemaakt door zijn collega Johan Hemkes, een regionaal bekende kunstenaar en tekenleraar aan de RHBS. Hemkes had zelf een warme band met het klooster, het gebouw was een geliefd onderwerp in zijn tekeningen en etsen. Deze tekening laat niet alleen het vakmanschap van de kunstenaar zien, maar ook de persoonlijke band tussen de tekenaar en geportretteerde.
Portrettekening van Johan Hemkes, 1951. Portret van Willem Reinholtd, met bril, getekend van linksvoor. Rechtsonder Joh. Hemkes 1951. In donkerbruine geprofileerde houten lijst.
Portret van Willem Reinholdt
De schilder Rudolf Berends, actief in Ter Apel en omgeving, is vooral bekend om zijn sfeervolle herfstlandschappen. Op dit schilderij heeft hij het klooster vanaf de oostzijde vastgelegd. Links staat de Twaalf Apostelenboom, die in 2007 door een storm is geveld. Uit de stam groeit nu een nieuwe boom, en verderop is een jonge scheut ontstaan. De drie bomen rechts zijn ook helaas gekapt vanwege een schimmelziekte. Dit werk vangt niet alleen de herfstkleuren van het landschap, maar herinnert ook aan de iconische bomen die ooit voor het klooster stonden.
Een schilderij van de oostzijde van het Klooster Ter Apel
Schilderij van het klooster Ter Apel in de herfst
Deze tekening maakte Johan Hemkes in de winter, kort na de restauratie van 1933. Het werk is bijzonder, omdat zowel Hemkes als andere kunstenaars het klooster zelden in een winters landschap afbeeldden. De tekening straalt een serene rust uit – een kalmte die ook binnen de muren van het klooster voelbaar is.
Potloodtekening van het Klooster Ter Apel in de sneeuw met een paar takken van de Lindeboom ( zogenoemde 'Twaalf Apostelenboom') voor de absis van de kapel en een deel van het klooster met drie spitsboogramen. Alles bedekt met een laag sneeuw. Rechtsonder met potlood de naam van de maker, Johan Hemkes. Op de achterkant J. Hemkes, Klooster Ter Apel 1934. Tekening (tot juni 2024) in dubbel passe-partout, achter glas, in tweekleurig bruin houten lijst. In juni 2024 is de tekening uit de lijst gehaald en bleek toen aan de linkerzijde afgesneden te zijn.
Tekening van het klooster in de sneeuw
Deze foto laat de oostzijde van het klooster zien, met de kerk en de bijzondere Twaalf Apostelenboom. Tussen de bomen door is ook de klokkentoren van de kerk zichtbaar. Dit beeld van het klooster is erg populair bij fotografen en kunstenaars vanwege de unieke compositie en de bijzondere vorm van de boom. Helaas is de boom in 2007 geveld door een storm, maar uit de stam groeit inmiddels een nieuwe boom en verderop is een jonge scheut ontstaan.
Foto van de oostzijde van het Klooster Ter Apel met links voor de absis van de kerk de Twaalf Apostelenboom. Tussen het blad van de bomen is de klokkentoren zichtbaar. Linksonder op de foto klooster-Ter Apel, rechtsonder op de foto F.C.H.W.Lunow Ter Apel. Foto achter glas, in goudkleurig houten lijst
Foto van het klooster Ter Apel met Twaalf Apostelenboom
Gratiola officinalis werd vroeger beschouwd als een door Gods genade aan de mensen gegeven geneesmiddel voor allerlei ziekten. Tegenwoordig wordt het al lang niet meer gebruikt in de geneeskunde. De plant is namelijk zeer giftig. Het kan misselijkheid, verlammingen, verhoogde speekselvorming, schade aan de nieren, diarree en verkramping veroorzaken. Deze eigenschappen werden in de middeleeuwen echter zeer heilzaam bevonden. Na inname krijgt men sterke braakneigingen en door de laxerende en urinedrijvende werking zijn verstoppingen van darmen en urinewegen snel genezen. Het was een echt paardenmiddel en het zal destijds wellicht meer kwaad dan goed gedaan hebben. Velen zullen de behandeling waarschijnlijk niet overleefd hebben. Het Genadekruid kende dus veel toepassingen. Of zoals Dodonaeus het samenvatte: “Met eenen woorde, de Gratiola is seer krachtigh om alle verrottinghe ende bederffenisse der vochtigheden oft humeuren des lichaems te beteren ende te reynighen”. (Bron: Van akelei tot zwarte nieswortel, De kruidentuin van Museum Klooster Ter Apel, Nico Rookmaker, 2020)
Gratiola officinalis, genadekruid, medicinale plant
Genadekruid (Gratiola officinalis)
Conium maculatum heeft blauwgroene stengels met kenmerkende rode vlekken en het kan tot 2,5 meter hoog worden. Vooral de bladerenhebben een onaangename geur, waar de Nederlandse naam Scheerling naar verwijst. Scheerling is afgeleid van scerninc wat drek of mest betekent. Een Duitse volksnaam is Stinkkraut. In het Engels heet het Poison Hemlock. Dit is ook begrij- pelijk want de gehele plant, met name de wortel, bevat het zenuwgif coniine en heeft in kleine hoeveelheden al de dood tot gevolg. Conium is afgeleid van konè (moord). Het vonnis, van de in 399 v.C. ter dood veroordeelde Griekse filosoof Socrates, werd uitgevoerd door het laten leegdrinken van een gifbeker met daarin een aftreksel van de Gevlekte Scheerling. Socrates kreeg de doodstraf omdat hij onder andere een slechte invloed op de jeugd zou hebben gehad. (Bron: Van akelei tot zwarte nieswortel, De kruidentuin van Museum Klooster Ter Apel, Nico Rookmaker, 2020)
Conium maculatum, gevlekte scheerling, medicinale plant, verfplant
Gevlekte scheerling (Conium maculatum)
Parietaria officinalis is familie van de Brandnetel (Urtica) maar heeft geen brandharen. De naam Glaskruid slaat op het gebruik van de ruwe bladeren als poetsmiddel voor glas. Parietaria komt van het Latijnse paries (wand), de plant groeit namelijk op of bij muren. Al sinds de oudheid wordt de plant als geneeskruid toegepast. Zo schreef aan het begin van de jaartelling Dioscorides in zijn Materia Medica het Glaskruid voor tegen oude hoest, nierstenen en druppelplas: “Neem van glaskruid vier handen vol, kook het in water of wijn tot een pint en laat hiervan een roemertje vol drinken”. (Bron: Van akelei tot zwarte nieswortel, De kruidentuin van Museum Klooster Ter Apel, Nico Rookmaker, 2020)
Parietaria officinalis, groot glaskruid, medicinale plant
Groot glaskruid (Parietaria officinalis)
Urtica dioica komt van het Latijnse uro (ik brand), wat verwijst naar de pijnlijke en/of irriterende brandharen van de plant, en het Griekse dioica (twee huizen), wat verwijst naar de mannelijke en vrouwelijke planten. De Grote Brandnetel komt voor op stikstofrijke, humushoudende grond en vaak op halfbeschaduwde plaatsen. Aan de top van de knop van iedere brandhaar zit een weerhaakje dat bij aanraking in de huid vast komt te zitten. Daarbij breekt de knop van de brandhaar af en komt een mengsel van stoffen in de huid die de brandende en langdurig aanhoudende pijn veroorzaken. Hildegard von Bingen schreef de plant geregeld bij talrijke ziektes voor: “Brandnetel is het beste bloedreinigend en bloedvormend geneeskruid”. (Bron: Van akelei tot zwarte nieswortel, De kruidentuin van Museum Klooster Ter Apel, Nico Rookmaker, 2020)
Urtica dioica, brandnetel, keukenkruid
Brandnetel (Urtica dioica)
Deze hanger dient om het wierookvat op te hangen in de sacristie, de ruimte achter het altaar. Tijdens een katholieke dienst wordt dit vat gebruikt om de wierook te verspreiden dat symbool staat voor het gebed dat opstijgt. Na gebruik krijgen deze voorwerpen hier een vaste plek aan de muur.
Koperen wierookvathangers, voor wandbevestiging. Een haak voor aan de muur waaraan het wierookvat kan worden opgehangen. Op de horizontale arm een rond plateau, doorsnee 9 cm, voor kaars of wierookscheepje.
Wierookvathanger
Deze hanger dient om het doosje met wierook op te hangen in de sacristie, de ruimte achter het altaar. Tijdens een katholieke dienst wordt wierook gebruikt als symbool van gebed dat opstijgt. Na gebruik krijgen deze voorwerpen hier een vaste plek aan de muur.
Koperen wierookvathangers, voor wandbevestiging. Een haak voor aan de muur waaraan het wierookvat kan worden opgehangen. De horizontale arm eindigt gevorkt.
Wierookdepothouder
Op dit paneel is te zien hoe Jezus acht dagen na zijn geboorte volgens Joods gebruik in de tempel wordt besneden. Een groep toeschouwers volgt deze Bijbelse gebeurtenis aandachtig – onder wie links zijn ouders, Maria en Jozef, en de jonge Johannes de Doper, knielend op de voorgrond. Opvallend is de vrouw in het zwart, die als enige wegkijkt. Zij is mogelijk de opdrachtgever van het altaarstuk waartoe dit paneel behoort. Haar naam weten wij niet, maar de heilige Johannes de Evangelist achter haar kan daar misschien een hint naar geven. Op de achterkant van het paneel is een zwart-witte voorstelling te zien van Maria’s ontmoeting met haar nicht Elisabeth – de moeder van Johannes de Doper.
Olieverfschilderij op hout met afbeelding van 'De besnijdenis van Jezus'. Jezus wordt vastgehouden boven een schaal die op tafel staat. De priester houd zijn benen vast. Rond hen staan verschillende mannen en vrouwen. De kleine Johannes zit op zijn knieën net zoals een vrouw in een zwarte jurk met witte kraag (zeer waarschijnlijk de opdrachtgeefster van het schilderij). Op de achtergrond hangen groene gordijnen en centraal zijn er twee engeltje in een wolk afgebeeld. Op de achterzijde, in zwart wit, een afbeelding van: Het bezoek van Maria aan Elisabeth.
Altaarpaneel met de besnijdenis van Christus
Het bezoek van Maria aan Elisabeth.
Johan Abeling schildert hier de buitenkant van de kloosterkerk, gehuld in mist, met zicht op de westkant. De massieve stenen uitstulpingen die hij hier schildert worden steunberen genoemd. Deze structuren versterken de muur en vangen de zijdelingse druk van het dak en de gewelven op, waarbij ze deze naar de fundering afvoeren. Steunberen zijn in de middeleeuwen uitgevonden en essentieel voor de bouw van hoge kerken en kathedralen, met ramen waar veel licht doorkomt. Abeling combineert met dit schilderij technische details met een sfeervolle weergave van de kloosterkerk.
Acrylverfschilderij op paneel van de Kloosterkerk van Klooster Ter Apel in moderne zwarte houten lijst. Van Johan Abeling. Rechtsonder gesigneerd
De Kloosterkerk van Klooster Ter Apel
Johan Abeling geeft in dit schilderij een sfeervolle weergave van de zuidkant van het klooster, waar de kloosterkerk zich bevindt. Abeling is vooral bekend door zijn mysterieuze landschapsschilderijen van lang uitgestrekte landschappen in mist gehuld. Abeling maakt hierbij vooral gebruik van de Sfumato techniek, waarmee het effect van diffuus en gefilterd licht wordt gecreëerd door het over elkaar heen schilderen van verschillende transparante verflagen. Deze techniek is voor het eerst door Leonardo da Vinci uitgevoerd en een geliefde techniek van kunstenaars om contouren te vervagen of verzachten.
Acrylverfschilderij van de zuidwand van de Kloosterkerk van Klooster Ter Apel, in moderne zwarte houten lijst, van Johan Abeling, 2011. Rechtsonder gesigneerd.
Van een afstand onthult deze sculptuur haar ware gedaante: een skyline van een futuristische stad. De vormen zijn strak, bijna industrieel, maar tegelijk speels en licht. Deze sculptuur is het werk van Luciano Palmieri, die wordt gerekend tot de Nieuwe Futuristen. Net als zijn voorgangers uit het begin van de 20e eeuw droomt hij van een wereld waarin mens en technologie samengaan. Toch heeft hij een andere benadering: minder luidruchtig, meer verbeeldend. Palmieri laat staal en lijnen spreken, en bouwt een stad om zowel te bewonderen als bij stil te staan.
Een groep gestapelde verticale rechthoekige en ronde buizen. Deze stellen het silhouet van een stad voor.
Sculptuur van een futuristische stad
Deze groepsfoto toont het kerkinterieur voor de verbouwing in 1933. De foto is genomen ter gelegenheid van het afscheid van Dominee Borgman in 1926; hij staat in het midden met zijn armen gekruist. Destijds worden de kerkdiensten gehouden in de kanunnikenkerk, omdat de lekenkerk door de stad Groningen, de toenmalige eigenaar, als timmerwerkplaats wordt gebruikt. Het interieur ziet er ook anders uit: de muren zijn wit gepleisterd, de grafstenen zijn verborgen onder een houten vloer en de kansel is wit geverfd. Ook is te zien dat de ramen nog geen glas-in-lood hebben, zoals nu het geval is.
Zwart-wit foto in het Klooster Ter Apel op het altaar met 15 personen ter gelegenheid van het afscheid van Dominee Borgman in 1926. Rechtsonder op de foto; foto.Lunow ,Ter Apel. Foto in bruin houten lijst, glas ontbreekt
Groepsfoto in de kanunnikenkerk
Deze foto is deel van een serie van 26 foto's gemaakt door huisarts Roelfsema om de armoede in het veen onder de aandacht te brengen. Waarschijnlijk neemt hij deze foto’s in de jaren ’20 en ’30 van de twintigste eeuw, een periode waarin veel aandacht bestaat voor de armoede in Drenthe. De crisis ontstaat nadat de vraag naar turfbrandstof na de Eerste Wereldoorlog snel afneemt, waardoor veel arbeiders in Drenthe werkloos worden. Hoewel er daadwerkelijk armoede heerst in het veen, wordt dit landelijk sterk overdreven, wat leidt tot een vertekend beeld dat nog tot ver in de jaren ’70 standhoudt.
Fotocollectie "Armoede in het veen"; een collectie van 26 foto's in passe-partout. Fotograaf is huisarts Roelfsema, die indertijd de foto's maakte om de armoede onder de aandacht te brengen.
Foto van een houten (woon)wagen
Foto van een interieur met bed en servieskast
Foto van een interieur met een hangende staartklok
Foto van een interieur met twee vrouwen
Foto van een plaggenhut
Foto van een plaggenhut met gezin en hond
Foto van een houten toilethok
Foto van een woonwagen
Foto van een man op een fiets met hond
Foto van een plaggenhut interieur
Foto van bedstedes
Foto van een deels ingestorte boerderij met vrouwen en kinderen
Foto van bed op stro
Foto van een oude man en vrouw
Foto van een interieur met bedstede
Foto van een bedstede in een stal met kinderen
Foto van een plaggenhut met twee vrouwen en twee kinderen
Deze foto is deel van een serie van 26 foto's gemaakt door huisarts foto's gemaakt door huisarts Roelfsema om de armoede in het veen onder de aandacht te brengen. Waarschijnlijk neemt hij deze foto’s in de jaren ’20 en ’30 van de twintigste eeuw, een periode waarin veel aandacht bestaat voor de armoede in Drenthe. De crisis ontstaat nadat de vraag naar turfbrandstof na de Eerste Wereldoorlog snel afneemt, waardoor veel arbeiders in Drenthe werkloos worden. Hoewel er daadwerkelijk armoede heerst in het veen, wordt dit landelijk sterk overdreven, wat leidt tot een vertekend beeld dat nog tot ver in de jaren ’70 standhoudt.
Foto van een interieur met twee bedstedes
Foto van een boerderij
Foto van een plaggenhut met een pannen dak
Foto van een interieur met een tafel en stoelen
Foto van een kleine boerderij met bewoners
Foto van straatje met huizen
Plattegrond van Oudeschans 1912 - Mestvaalten
Foto van een houten huisje
Van de oorspronkelijke glasschilderingen zijn slechts enkele scherven bewaard gebleven. Tijdens de restauratie in de jaren dertig zijn deze willekeurig teruggeplaatst. Veel fragmenten tonen bloemen, bomen of wolken, maar sommige bieden een inkijkje in de oorspronkelijke verhalen. Dit is goed te zien in het raam boven de deur naar de kruidentuin, waar Samson te zien is, met de poorten van Gaza op zijn schouders. Volgens het verhaal wilden de inwoners van Gaza hem opsluiten omdat hij een vijand was van de Filistijnen. Samson ontsnapte echter door de zware deuren uit de hengsels te tillen en mee te nemen.
Spitsboogvensters, door een montant in twee driepasbogen verdeeld, overtopt door een driepas/visblaas of door twee visblazen met een ruit. D. Venster 4: In de spitsboog van het linker lancetraam een fragment (ca.20 x ca.36 cm) waarin op de voorgrond SAMSOM met grijze baard, ten halve, lopend naar rechts met de deuren van Gaza, respectievelijk onder de rechterarm en over de linkerschouder. De gele deuren zijn rondbogig en voorzien van grijs beslag in de vorm van scharnieren, die vorkvormig eindigen. Samson is gekleed in een paarse buis, waarover een witte sjerp, een wit hemd en rode pofmouwen; links een slip van zijn paarse, wapperende mantel. Op zijn hoofd een grijze Romeinse helm met gele koordband. Op de achtergrond in lichte omber Gaza als een middeleeuwse stad. Literatuur: - Voorloopige lijst 1933, p.220 (losse fragmenten der gebrand- schilderde glazen, XVIc). - A. van der Boom, Monumentale glasschilderkunst in Nederland, eerste deel, 's-Gravenhage 1940, p.217-218 (D. venster 4, G. venster 4). - Schuitema Meijer 1966, p.111 (D. venster 4), p.137-138 (D. venster 4 en G. Venster 4). - Steensma 1970, p.136. - Cat.tent. Ter Apel 1997, pagina na titelblad: afb. fragment A, p.9-10. Foto-nrs. M 5.3A (venster A) M 5.8A (venster F) M 5.4A (venster B) M 5.9A (venster G) M 5.5A (venster C) M 5.10A (venster H) M 5.6A (venster D) M 5.11A (venster I) M 5.7A (venster E)
Glas-in-loodraam met blank glas en fragmenten van blank en/of gebrandschilderd glas in de oostelijke kruisgang
Literatuur: - Voorloopige lijst 1933, p.220 (losse fragmenten der gebrand- schilderde glazen, XVIc). - A. van der Boom, Monumentale glasschilderkunst in Nederland, eerste deel, 's-Gravenhage 1940, p.217-218 (D. venster 4, G. venster 4). - Schuitema Meijer 1966, p.111 (D. venster 4), p.137-138 (D. venster 4 en G. Venster 4). - Steensma 1970, p.136. - Cat.tent. Ter Apel 1997, pagina na titelblad: afb. fragment A, p.9-10.
Ooit waren deze ramen rijk versierd met Bijbelse taferelen en bloemmotieven. Daarvan zijn slechts enkele scherven bewaard gebleven, die tijdens de restauratie in de jaren dertig willekeurig zijn teruggeplaatst. Veel fragmenten tonen bloemen, bomen of wolken, maar sommige bieden een inkijkje in de oorspronkelijke verhalen. Let vooral op het raam boven de deur, waar twee opvallende scherven te zien zijn: één met een kruisvaandel – symbool van de verrijzenis van Jezus – en één met Mozes en de twee stenen tafelen. Deze details laten zien dat de ramen verhalen uit zowel het Oude als het Nieuwe Testament verbeelden.
G. Venster 4 (boven deur): Spitsboog, door een montant verdeeld in twee rondbogen, waarboven een driepas/ruit. In de top van de linker rondboog: a. fragmenten (.7 x ca.18 cm) van drie olijfgroene boomstammen tegen een blanke achtergrond, b. daaronder een fragment van een VERRIJZENIS-scène (ca.16 x ca.29 cm): een naar links wapperend kruisvaan met omberkleurig kruis, aan de slippen gele franje; rechts de top van een gele kruisstaf; middenonder de bovenkant van een gele stralenkrans; het geheel tegen een achtergrond van grisaille wolken. - In de top van de rechterrondboog: een driehoekig fragment (20,5 x 29 cm) waarop zichtbaar, rechts van het midden, MOZES met baard, ten halve, naar links gewend, in beide handen de twee rondbogige gele wetstafelen. Hij draagt een grijs-omberkleurig kleed met gele, gepofte manchetten. Op zijn hoofd een gele muts of helm. Op de linkerschouder een rond, geel schouderstuk. Geheel links het bovenstuk van een boom met gele kruin, geheel rechts een kleinere boom met dito kruin. Hierboven in grisaille en omber een wolkenlucht waarin een geel schijnsel. - In de venstertop twee fragmenten: onder een niet te identificeren fragment (ca.14 x ca.17 cm) in grisaille en geel; boven een deel van een boompartij met gele kruinen en stammen van omber (ca.25 x ca.22 cm). Literatuur: - Voorloopige lijst 1933, p.220 (losse fragmenten der gebrand- schilderde glazen, XVIc). - A. van der Boom, Monumentale glasschilderkunst in Nederland, eerste deel, 's-Gravenhage 1940, p.217-218 (D. venster 4, G. venster 4). - Schuitema Meijer 1966, p.111 (D. venster 4), p.137-138 (D. venster 4 en G. Venster 4). - Steensma 1970, p.136. - Cat.tent. Ter Apel 1997, pagina na titelblad: afb. fragment A, p.9-10. Foto-nrs. M 5.3A (venster A) M 5.8A (venster F) M 5.4A (venster B) M 5.9A (venster G) M 5.5A (venster C) M 5.10A (venster H) M 5.6A (venster D) M 5.11A (venster I) M 5.7A (venster E)
Glas-in-loodraam met blank glas en fragmenten van blank en/of gebrandschilderd glas in de noordelijke kruisgang
Harry Schomaker maakt dit drieluik als onderdeel van een serie over de Ruiten Aa, een beek die door Westerwolde stroomt. In deze reeks verbeeldt hij de geschiedenis van de beek, die oorspronkelijk kronkelde door het landschap, maar in de 19e eeuw door ruilverkaveling werd rechtgetrokken. Tegenwoordig heeft de Provincie Groningen de natuurlijke stroom hersteld. Schomaker toont deze verandering met een zwierende, crèmekleurige lijn die de herstelde beek symboliseert, en een open strook die verwijst naar de oude, rechte loop.
Drie houten panelen, gemeleerd donkerblauw met hier en daar vrijwel horizontaal, cremekleurige strepen. Over de drie panelen verdiept een 11 cm brede slingerende goudkleurige strook. Deze slingerende strook wordt doorsneden door een open strook, vrijwel horizontaal, van 11 cm breed
Drieluik van de Ruiten Aa
Dit schilderij laat goed de overgang zien tussen het oude en nieuwe deel van het klooster. Links ziet u de oude westvleugel met zijn karakteristieke deur, ramen en sporen van eerdere verbouwingen. Rechts is de aangebouwde nieuwe vleugel uit 2001 te zien, die het klooster weer compleet maakt. Boven de gevel is nog het dak van de oude kloosterkerk te herkennen. De schilder, Geert Schreuder, schilderde dit werk naar aanleiding van de tentoonstelling Bodem voor Hemel in 2006 en schonk het in 2022 aan het klooster.
Schilderij op paneel van de gevel aan de westzijde van het Klooster ter Apel. Afgebeeld is de bovenkant van het linkerdeel van de gevel. Van de oude gevel deur en raam van de eerste verdieping en raam van de tweede verdieping en een deel van de nieuw aangebouwde gevel. Erboven het dak van de kerk en de klokkentoren. De muren zijn fel rood, de ramen blauw en het dak deels wit. Signatuur SCHREUDER 05 rechtsonder op het schilderij. In donkerbruin houten lijst met witte binnenrand
Schilderij van de westvleugel van het klooster Ter Apel
Deze foto is één van een reeks van drie foto’s en geeft een klein inzicht in het leven van een kruisheer in de middeleeuwen. Naast het acht keer per dag bidden en zingen in de kerk voeren de kanunniken ook andere taken uit. Elk klooster heeft een eigen ziekenzaal waar zij voor zieke broeders zorgen en een brouwerij waar zij bier brouwen. Dit bier bevat veel minder alcohol dan tegenwoordig en wordt vooral gedronken als alternatief voor water, omdat het gekookt is en daardoor minder bacteriën bevat. Deze foto’s laten dan ook zien dat het leven van een kruisheer niet alleen spiritueel was, maar ook zorgzaam en praktisch.
Foto A: kruisheer bij bed in de ziekenzaal Foto B: kruisheer in de bierbrouwerij Foto C: kruisheer in de kanunnikenkerk
Foto’s van een kruisheer in het klooster
Harry Schomaker toont hier de kloosterkerk in zijn kenmerkende Werkman-techniek: een bijzondere druktechniek waarbij hij met inktrollers, sjablonen en stempels werkt. Schomaker kent het klooster goed; hij woont en werkt in Ter Apel en maakt veel kunstwerken waarin het klooster centraal staat. Ook de kerk vanuit deze hoek heeft hij vaak afgebeeld. Hoewel deze werken veel op elkaar lijken, is elk werk anders door de experimentele Werkman-techniek.
Zeefdruk in Werkman-techniek van de gevel aan de westzijde van het Klooster ter Apel en de ingang van de kerk. De kerk, bijna beeldvullend, felrood met donkerder rood dak, de klokkentoren wit met zwart dak. De omgeving lichtblauw met summiere aanduiding van bomen. Signatuur Harry Schomaker rechtsonder de afbeelding. Oorspronkelijk in een smalle matzilverkleurige lijst, in juli 2024 opnieuw ingelijst in een donker bruin geprofileerde lijst
Zeefdruk van klooster Ter Apel
De tabernakel is in de katholieke traditie de plaats op het altaar waar de hosties worden bewaard. Het is meestal een afgesloten, brandveilige kast, vaak bekleed met witte zijde en gordijntjes. Volgens traditie mag er in een kerk maar één actieve tabernakel zijn. Op deze tabernakel staan twee afbeeldingen die verwijzen naar het offer van Jezus. Links het Lam Gods, dat Jezus afbeeldt als het offerlam dat de zonden wegneemt. Rechts is een pelikaan te zien die haar jong voert door zichzelf te bijten in de borst, wat volgens een oud geloof verwijst naar de zelfopoffering van Jezus.
Rechthoekig tabernakel van geel koper met afgeplat piramidaal dak. Het deurtje is beslagen met twee rechthoekige panelen waarop gedreven voorstellingen van respectievelijk het Lam Gods met nimbus en kruisvaan (links) en de pelikaan die haar jong voedt (rechts). Atelier van Roosmalen, Utrecht; 1946; afkomstig van RK parochie Martenshoek.
Tabernakel
Egbert van Drielst is de eerste Nederlandse kunstenaar die zich liet inspireren door het Drentse landschap. Zijn tekeningen en schilderijen zijn geen exacte weergaven, maar een romantische en geïdealiseerde beeld van de provincie. Dit schilderij toont het landschap rond het klooster, met op de voorgrond plaggenhutten en rustende reizigers. In de verte is het klooster van Ter Apel te zien, met links een extra gebouw. Oorspronkelijk dacht men dat dit een aanbouw was, maar nu wordt aangenomen dat het de noordvleugel is, met de oude extra verdieping, gezien vanuit het zuidwesten of noordwesten.
Olieverfschilderij "Gezicht op Klooster Ter Apel " van E. van Drielst, in donkerbruine houten lijst met goudkleurige binnenrand. Rechtsonder gesigneerd. Het schilderij is opgedeeld in drie delen. Op de voorgrond is een grote boom met een ruïne te zien met daaronder een reiziger die aan het uitrusten is. De voorgrond is vrij gedetailleerd geschilderd. De bakstenen van de ruïne zijn telbaar en de bladeren aan de bomen zijn van elkaar te onderscheiden. Centraal is een ezel te zien daarachter twee plaggedaken met daartussen een lopende reiziger. De ogen en de aandacht wordt getrokken naar het achterplan. Hier vallen de details bijna weg en is alleen nog het silhouet van het bos en de bebouwing te zien. Centraal aan de horizon prijkt een klooster wat in alle waarschijnlijkheid het Klooster Ter Apel is. In alle waarschijnlijkheid, want voor het klooster is een ander, onbekend, bouwwerk zichtbaar. Een bouwwerk waarvan de aanwezigheid hiervan vandaag de dag in vergetelheid is gehuld, maar waarvan restanten van funderingen in de grond blijken te zitten. Deze aanbouw moest in de tijd van Van Drielst al zijn afgebroken. Wist van Drielst hiervan uit mondelinge overlevering? Of heeft hij dit erbij gefantaseerd?
Gezicht op Klooster Ter Apel
Achter dit idyllische beeld van het Klooster Ter Apel schuilt een verrassend verhaal. Het schilderij is gemaakt door de amateurschilder W.K. Oomkens uit het gehucht Roodehaan, in de periode waarin hij werd vrijgelaten uit een interneringskamp, vermoedelijk Kamp De Beetse bij Sellingerbeetse, vlak bij het klooster. Oomkens werd na de Tweede Wereldoorlog geïnterneerd vanwege zijn betrokkenheid bij de NSB. Hoewel hij geen grote rol zou hebben gespeeld en na drie jaar werd vrijgelaten, verloor hij wel zijn stemrecht.
Dit schilderij toont de oostzijde van het klooster met links de Twaalf Apostelenboom, die in 2007 door een storm is geveld. Gelukkig leeft de boom voort: uit de stam groeit een nieuwe boom en verderop is er een jonge scheut ontstaan. Een stuk van de oude stam en schors is bewaard gebleven in de collectie van het klooster. Het schilderij zelf was jarenlang eigendom van antiekhandelaar Riek Ananias uit Emmer-Compascuum. Na zijn dood is het op zijn wens geschonken aan het klooster.
Schilderij van de oostzijde van het Klooster ter Apel met links voor de absis van de kerk de 'Twaalf Apostelenboom'. Tussen het blad van de bomen is de klokkentoren zichtbaar. Rechtsonder gesigneerd met W.K. Oomkens 1-3-'48. Schiderij op doek in donkerbruine houten lijst
Schilderij van het klooster Ter Apel met de Twaalf Apostelenboom
Gebedenbord, gedrukt op beige papier, geplakt op karton en met zwarte linnen randen afgewerkt, bestaande uit drie delen van 35 x 20 cm Op het middelste bord een afbeelding van het Lam Gods en drie engelen. Het bloed van het lam wordt door de engelen uitgegoten over de mensen (in vlammen). Tekening en teksten: zwart met goud, gebeden in latijn. 11 april 1930, gedrukt door Friderici Pustet, Duitsland.
Gebedenbord, zijbord, gedrukt op beige papier, geplakt op karton en met zwarte linnen randen afgewerkt. "Sacerdos Infundit Vinum" en "Sacerdos Lavat Manus". Tekening en teksten: zwart met goud, gebeden in latijn. Zwarte letters en zwart met gouden beginletter. 11 april 1930, gedrukt door Friderici Pustet, Duitsland
Marten Klompien schildert anders dan zijn medeleden van kunstenaarsgenootschap De Ploeg. Waar zij vaak felle, onnatuurlijke kleuren gebruikten om een gevoel uit te drukken, kiest Klompien juist voor sobere, aardse tinten. Op dit schilderij ziet u het klooster voordat de nieuwe westvleugel is gebouwd. De afgebeelde open doorgang naar de kruidentuin, wordt nu door de westvleugel afgesloten. Hij schildert dit beeld in een expressieve stijl: met grove penseelstreken, een vervormd perspectief en veel gevoel.
Gouache van Klooster Ter Apel
Deze armstoel maakt deel uit van een neogotisch eetkamerinterieur uit België. Vermoedelijk was de stoel bestemd voor het hoofd van de familie of een belangrijke gast: iemand met een plaats van aanzien aan tafel, passend bij de statige uitstraling van het meubelstuk.
Neogotische eikenhouten armstoel; 1870 -1880; collectie ten Berge Neogotische zetels, met houten pen- en gatverbindingen in elkaar gezet. Stoelen met vier rechthoekige poten, verbonden door afgeschuinde regels; die aan de zijkanten iets hoger geplaatst dan die aan voor- en achterzijde. Rechthoekige zitting met een onderrand gevuld met gotisch blindtraceerwerk in de vorm van doorsneden driepasboogjes. De voorpoten lopen door als steunen voor de rechte, zich aan de voorzijde verbredende armleggers. De achterpoten lopen door als deels afgeschuinde hoekstijlen van de rechthoekige rugleuning en zijn bekroond met vierzijdige, vaasvormige en geprofileerde knoppen. De rugleuning is gevuld met twee rechthoekige panelen waarin ajour gotische traceringen. Elk paneel bevat twee gedeelde spitsboogvensters waarboven een tondo, gevuld met een vierpas, in het hart waarvan een rozet. Aan de bovenzijde van de leuning een gekanteelde rand. Foto-nr. M 3.14
Neogotische armstoel
Dit schilderij toont de kloosterkerk met de Twaalf Apostelenboom op de voorgrond, geschilderd door de Groningse kunstenaar Geert Jan van Meurs na een motortocht naar Ter Apel. Zijn indruk van het klooster legt hij op een unieke wijze vast in verf, door gebruik te maken van stippen en toetsen onvermengde kleuren. Dit zorgt voor een levendige lichtwerking, waarbij de bladeren haast lijken te bewegen. Hoewel Van Meurs vooral bekendstaat om zijn abstracte beeldhouwwerken, die geïnspireerd zijn door vormen uit de natuur, bleef hij ook altijd schilderen en tekenen. Daarnaast was hij een actief lid van verschillende kunstcollectieven, waaronder de De Ploeg.
Schilderij van het klooster Ter Apel met Twaalf Apostelen boom
Deze tekening van Co Breman toont de noordelijke kruisgang, gezien vanuit de ingang, vóór de restauratie in 1933. Rechts is de toegang tot de refter met de originele houten trap. Breman neemt enkele artistieke vrijheden: hij laat de ingang naar de priorkamer en de plaats van het oude lavatorium weg en voegt een deur en raamwerk toe die zich in werkelijkheid achter hem bevinden. Zo laat hij niet één, maar twee iconische onderdelen van het klooster zien. Op deze unieke manier weet hij het klooster op zijn eigen wijze vast te leggen.
Tekening van de noordelijke kruisgang
Dit schilderij toont de restanten van de oude westvleugel van het klooster, gezien vanuit de kruidentuin. Hoewel deze vleugel in 1755 werd afgebroken, is een deel van de oorspronkelijke muur nog altijd zichtbaar. Zo vormt het een tastbare herinnering aan het verleden van het klooster.
Schilderij van het klooster en kruidentuin
Kokie Molsbergen is een gerespecteerde kunstenaar die beroemd is om haar gedetailleerde tekeningen van dorpen en steden in Nederland. Ook in deze tekening legt zij de kloosterkerk in groot detail vast, met daarvoor de iconische Twaalf Apostelenboom. Dit was onder kunstenaars een geliefd beeld van het klooster. Helaas is de oude boom in 2007 geveld door een storm. Gelukkig groeit er nu een nieuwe boom uit de stam van de oude, en misschien zal dit iconisch beeld in de toekomst opnieuw door kunstenaars kunnen worden vastgelegd.
't Oude Klooster Ter Apel
Jan Kagie tekent hier het klooster enkele jaren na de restauratie en een jaar voordat hij zich in Rolde vestigt. Daar komt hij in aanraking met het kunstenaarscollectief De Ploeg en richt hij tien jaar later zijn eigen kunstkring op: De Drentse Schilders. De tekening laat zien dat Kagie al vroeg gefascineerd is door het Drentse en Westerwoldse landschap. Hoewel Ter Apel in Groningen ligt, zijn het klooster en de omgeving door de jaren heen een geliefd onderwerp van Drentse landschapsschilders.
Oude Boom Klooster Ter Apel
Dit schilderij toont de historische ingang van het klooster, met de oude bomen en een waterput. De compositie leidt het oog direct naar het midden, waar de toegang tot het gebouw met een bovenlicht te zien is. Hoewel het glas-in-lood niet is afgebeeld, bevindt zich hier in werkelijkheid een kleurrijke voorstelling van Theodorus van Celles, de oprichter van de Kruisheren, als kruisvaarder en verzorger.
Schilderij van de ingang van het klooster Ter Apel
Deze Statenbijbel is gedrukt eind 19e eeuw waarschijnlijk tussen 1851 en 1889 door uitgeverij A.W. Slijthoff in Leiden. Hij is versierd met prints van verschillende Bijbel verhalen die gemaakt zijn door Amand Litho’s uit Amsterdam. De Statenbijbel wordt al vanaf de eerste druk in 1637 gedrukt in Leiden, deze bijbel kan dus worden gezien als een voortzetting van de traditie.
Deze Lutherse Bijbel werd gedrukt in 1661 door Passchier van Wesbusch, een Haarlemse drukker en boekverkoper. Het boek is een Nederlandse herdruk van de oorspronkelijke Lutherse Bijbel, die Maarten Luther in 1554 in het Hoogduits vertaalde. Deze bijbel speelde een belangrijke rol in de verspreiding van het protestantse geloof. De Lutherse Bijbel geldt als een voorloper van de Statenbijbel en wordt binnen de Lutherse kerk tot op de dag van vandaag gebruikt.
Lutherse Bijbel
Dit boek geeft een gedetailleerde beschrijving van de kardinaalshiërarchie en analyseert de verschillende posities en hun rol binnen de katholieke kerk. Ook de selectieprocedures voor kardinalen en de functies van het conclaaf worden uitgebreid besproken. Hierdoor wordt dit boek als een belangrijk naslagwerk beschouwd. Het is geschreven door Carlo Bartolomeo Piazza (1632-1713), een Milaanse priester en drukker/auteur die werkte voor de Romeinse Curie (bestuursapparaat van de Paus). Hij gaf dit boek in 1703 uit, hetzelfde jaartal als vermeld in dit boek, we kunnen er dan ook vanuit gaan dat dit een eerste druk is.
La Gerarchia Cardinalizia
Klooster Ter Apel is een uit de 15e eeuw daterend voormalig klooster in het zuidoosten van de provincie Groningen bij het dorp Ter Apel.